Portör muayenesi, bulaşıcı bir hastalığı herhangi bir belirti göstermeden taşıyan kişilerin değerlendirilmesinde kullanılan muayene ve laboratuvar tetkiklerini ifade eder. Ancak Türkiye'de geçmişte özellikle gıda sektöründe belirli aralıklarla uygulanan rutin portör muayenesi zorunluluğu kaldırılmıştır.
Günümüzde bütün gıda çalışanlarına aynı testlerin uygulandığı standart ve zorunlu bir “portör paketi” bulunmaz. Çalışanın işe giriş ve periyodik sağlık gözetimi devam eder; gerekli muayene ve tetkikler yaptığı iş, maruz kaldığı riskler, sağlık durumu ve işyeri hekiminin değerlendirmesine göre belirlenir.
Bu nedenle portör muayenesi ile hijyen belgesi ve işe giriş sağlık raporu aynı uygulama olarak değerlendirilmemelidir.
Portör, bir enfeksiyon etkenini taşıdığı hâlde hastalığa ilişkin belirgin belirti göstermeyen kişidir. Kişi kendisini sağlıklı hissedebilir ancak taşıdığı bakteri, virüs veya paraziti uygun bulaşma koşulları oluştuğunda başka insanlara aktarabilir.
Bu durum özellikle gıdanın hazırlandığı, işlendiği, paketlendiği veya servis edildiği işlerde halk sağlığı açısından önem taşır. Benzer şekilde insan bedeniyle doğrudan temas edilen bazı hizmetlerde de bulaşıcı hastalıkların kontrolü önemlidir.
Portör muayenesi kavramı ise bu taşıyıcılık durumlarının araştırılması için yapılan tıbbi değerlendirme ve tetkikleri ifade eder.
Hayır. Türkiye'de bütün gıda ve hizmet sektörü çalışanlarına belirli aralıklarla standart portör testleri yapılmasını öngören eski rutin uygulama devam etmemektedir.
5 Temmuz 2013 tarihli Hijyen Eğitimi Yönetmeliği ile hijyen eğitimi ve bulaşıcı hastalıkların yönetimine ilişkin güncel çerçeve oluşturulmuştur. Bununla birlikte portör muayenesinin rutin zorunluluğunun kaldırılmış olması, çalışanların sağlık gözetiminin kaldırıldığı anlamına gelmez.
Güncel uygulamada:
İşe giriş sağlık muayenesi yapılır.
Çalışanlar işin ve işyerinin risklerine göre periyodik sağlık gözetimine alınır.
Gerekli laboratuvar ve görüntüleme tetkiklerini hekim belirler.
Yönetmelik kapsamındaki işlerde gerekli hijyen eğitimi yükümlülükleri yerine getirilir.
Bulaşıcı hastalık veya bulaştırıcılık riski bulunan çalışanlar sağlık açısından değerlendirilir.
Çalışmaya engel hastalık bulunan kişiler gerekli tıbbi şartlar sağlanmadan ilgili görevlerde çalıştırılmaz.
Bu nedenle “portör muayenesi tamamen kaldırıldığı için hiçbir sağlık kontrolü gerekmez” yaklaşımı doğru değildir. Aynı şekilde “her gıda çalışanı yılda bir kez standart portör testi yaptırmak zorundadır” ifadesi de güncel uygulamayı yansıtmaz.
Günümüzde tetkik kararı yalnızca çalışanın hangi sektörde çalıştığına bakılarak verilmez. Çalışanın görevi ve gerçek bulaş riski değerlendirilir.
Taşıyıcılık veya bulaşıcı hastalık araştırması özellikle şu durumlarda gerekli görülebilir:
İshal, kusma, ateş veya enfeksiyon belirtisi bulunması
Gıda ile taşınabilen bir hastalıktan şüphelenilmesi
Aynı işletmede birden fazla kişide benzer belirtilerin ortaya çıkması
Gıda kaynaklı bir hastalık vakasının araştırılması
Açık veya enfekte yara bulunması
Bulaşıcı deri hastalığından şüphelenilmesi
Tüberküloz veya başka bir bulaşıcı hastalık şüphesinin bulunması
İşe giriş veya periyodik muayenede hekim tarafından araştırılması gereken bir bulgu tespit edilmesi
İşyerinin risk değerlendirmesinde özel bir biyolojik risk belirlenmesi
Yetkili sağlık kurumlarının salgın veya temas araştırması yürütmesi
Belirti bulunmaması, gerekli görülen bir tetkikin yapılamayacağı anlamına gelmez. Karar çalışanın yaptığı iş ve sağlık riskleri birlikte değerlendirilerek verilir.
Portör muayenesi tek bir işlemden oluşmaz. Güncel sağlık gözetiminde süreç, çalışanın doğrudan standart bir laboratuvar paketine gönderilmesiyle değil, öncelikle sağlık ve iş risklerinin değerlendirilmesiyle başlamalıdır.
Genel süreç şu şekilde ilerler:
1. Çalışanın yaptığı iş belirlenir: Gıda hazırlama, üretim, paketleme, servis, temizlik veya doğrudan insan teması gibi görevler değerlendirilir.
2. Sağlık öyküsü ve mevcut belirtiler değerlendirilir: Geçmiş hastalıklar, mevcut şikâyetler, enfeksiyon belirtileri ve bulaşıcı hastalık öyküsü dikkate alınır.
3. Fizik muayene yapılır: Hekim genel sağlık durumunu ve yapılan işle bağlantılı riskleri değerlendirir.
4. Gerekli tetkikler belirlenir: Gaita incelemesi, kültür, sürüntü veya diğer tıbbi tetkikler yalnızca gerekli görüldüğünde istenir.
5. Numuneler yetkili sağlık kuruluşu veya laboratuvarda incelenir.
6. Sonuçlar hekim tarafından değerlendirilir: Laboratuvar sonucunun tek başına bulunması çalışanın işe uygun olduğunu göstermez. Sonuçlar, yapılan iş ve diğer sağlık bulgularıyla birlikte değerlendirilir.
7. Gerekirse görev kısıtlaması veya tedavi süreci uygulanır: Bulaş riski bulunan çalışan, ilgili görevden uzaklaştırılabilir veya sağlık açısından uygun başka bir göreve alınabilir.
Bu süreç, standart bir “portör testi paketi” satın almaktan farklıdır. Esas olan çalışana ve işe özgü sağlık değerlendirmesidir.
Portör muayenesi kapsamında gerekli görülen tetkikler, ilgili işlemi gerçekleştirmeye yetkili sağlık kuruluşları ve tıbbi laboratuvarlarda yapılır.
Sağlık gözetiminin planlanması ve sonuçların işe uygunluk açısından değerlendirilmesi ise öncelikle işyeri hekimi tarafından yürütülür.
Gerekli tetkikin türüne göre:
Yetkili tıbbi laboratuvarlardan
Uygun laboratuvar altyapısı bulunan sağlık kuruluşlarından
Kamu sağlık hizmeti sunucularından
Mevzuata uygun gezici iş sağlığı hizmetlerinden yararlanılabilir.
Her sağlık kuruluşu bütün mikrobiyolojik testleri sunmadığı için başvuru öncesinde istenen tetkikin ilgili kurumda yapıldığının doğrulanması gerekir.
Çalışan sayısının fazla olduğu işletmelerde sağlık taramaları ve gerekli tetkik organizasyonları mobil sağlık hizmetleri kapsamında işyerinde de planlanabilir.
Sağlık ocağı olarak bilinen Aile Sağlığı Merkezlerinde her çalışan için uygulanan standart bir portör testi hizmeti bulunmaz.
Aile hekimleri belirli koşullarda iş sağlığı ve güvenliği kapsamında sağlık raporu düzenleyebilir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na göre 50'den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerlerinde gerekli sağlık raporları kamu sağlık hizmeti sunucuları veya aile hekimlerinden de alınabilir.
Ancak bu düzenleme, gaita kültürü veya diğer özel mikrobiyolojik tetkiklerin her Aile Sağlığı Merkezinde yapıldığı anlamına gelmez.
Hekim tarafından böyle bir tetkik gerekli görülürse çalışan, işlemin yapılabildiği yetkili sağlık kuruluşu veya laboratuvara yönlendirilir.
İşyeri hekimi görevlendirilen işletmelerde sağlık gözetiminin işyerinde görevli hekim tarafından yürütülmesi esastır.
Dolayısıyla “sağlık ocağına gidip standart portör paketi yaptırmak” güncel sağlık gözetimi sistemini doğru ifade etmez.
Portör muayenesi için Türkiye genelinde bütün çalışanlara uygulanacak değişmez bir test listesi bulunmaz.
Taşıyıcılık veya bulaşıcı hastalık araştırması gerekli görüldüğünde kullanılabilecek başlıca değerlendirmeler şunlardır:
| Muayene veya tetkik | Değerlendirilen durum |
|---|---|
| Fizik muayene | Genel sağlık durumu, açık veya enfekte yaralar ve klinik bulgular |
| Gaita incelemesi | Bağırsak parazitleri ve gerekli görülen diğer etkenler |
| Gaita kültürü | Belirli bakteriyel bağırsak enfeksiyonları |
| Boğaz veya burun örneği | Klinik olarak araştırılması gereken enfeksiyon veya taşıyıcılık durumları |
| Akciğer değerlendirmesi | Tüberküloz şüphesi veya ilgili solunum sistemi riskleri |
| Diğer laboratuvar tetkikleri | Sağlık öyküsü, belirtiler ve işyeri risklerine göre araştırılması gereken durumlar |
Bu tetkiklerin tamamının aynı kişiye uygulanması gerekmez.
Tetkik kapsamını çalışanın kişisel özellikleri, yaptığı iş, işyerinin risk değerlendirmesi ve tıbbi muayene bulguları belirler.
Benzer şekilde işe giriş sağlık raporu tetkikleri de herkese aynı testlerin uygulanması yerine yapılan işin risklerine göre planlanmalıdır.
Hayır. Hijyen eğitimi, portör tetkiki ve işe giriş sağlık raporu birbirinden farklı amaçlara sahiptir.
| Uygulama | Temel amacı |
|---|---|
| Hijyen eğitimi | Çalışana bulaşma yolları, hijyen kuralları ve koruyucu uygulamalar hakkında eğitim vermek |
| Portör tetkikleri | Gerekli görülen bulaşıcı hastalık veya taşıyıcılık durumunu araştırmak |
| İşe giriş sağlık muayenesi | Çalışanın yapacağı işe sağlık açısından uygunluğunu değerlendirmek |
| Periyodik sağlık muayenesi | Çalışanın sağlık durumunu çalışma süresince izlemek |
Hijyen belgesinin bulunması, kişinin herhangi bir bulaşıcı hastalık taşımadığını gösteren bir laboratuvar sonucu değildir.
Laboratuvar tetkiklerinin negatif olması da tek başına işe giriş sağlık raporunun yerine geçmez.
Çalışanın işe uygunluğu; sağlık geçmişi, fizik muayenesi, yaptığı iş, çalışma ortamındaki riskler ve gerekli tetkiklerin birlikte değerlendirilmesi sonucunda belirlenir.
Hijyen eğitiminin kapsamı için Yöntem Akademi'nin hijyen eğitimi hizmeti ile hijyen belgesi nedir? rehberi incelenebilir.
Hijyen Eğitimi Yönetmeliği, halk sağlığı açısından risk oluşturabilecek belirli durumlarda çalışanın ilgili işlerde çalıştırılmamasını öngörür.
Bunlar arasında:
Gıda ile taşınabilen hastalıklar
Bu hastalıkların taşıyıcısı olma durumu
İshal
Açık veya enfekte yaralar
Bulaşıcı deri enfeksiyonları
Halk sağlığı açısından risk oluşturan bazı deri lezyonları
Verem
Hijyen kurallarına uyulmaması durumunda halk sağlığı açısından risk oluşturabilecek diğer bulaşıcı hastalıklar yer alır.
Çalışan, sağlık durumuyla ilgili gerekli bilgiyi işverene vermelidir. İşveren de bulaştırıcılık riski bulunan kişiyi halk sağlığı açısından riskli görevlerde çalıştırmamalıdır.
Çalışmaya engel hastalık bulunan kişi, iyileştiğini veya bulaştırıcılığının sona erdiğini tabip ya da uzman tabip raporuyla belgeledikten sonra ilgili görevine dönebilir.
Portör testi için herkese uygulanacak üç ay, altı ay veya bir yıl şeklinde güncel ve genel bir tekrar zorunluluğu yoktur.
Burada portör tetkikleri ile periyodik sağlık muayenesi birbirine karıştırılmamalıdır.
İşyeri hekimliği mevzuatına göre periyodik sağlık muayeneleri genel olarak:
Az tehlikeli işyerlerinde en geç 5 yılda bir
Tehlikeli işyerlerinde en geç 3 yılda bir
Çok tehlikeli işyerlerinde en geç 1 yılda bir tekrarlanır.
Bunlar portör testinin geçerlilik süreleri değil, periyodik sağlık muayenesinin azami tekrar aralıklarıdır.
İşyeri hekimi çalışanın sağlık durumu, yaptığı iş veya işyerindeki riskler nedeniyle daha kısa süre belirleyebilir. Belirli bir laboratuvar testinin tekrar edilip edilmeyeceğine de aynı şekilde tıbbi değerlendirme sonucunda karar verilir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki sağlık gözetimi nedeniyle ortaya çıkan maliyetler işveren tarafından karşılanır ve çalışana yansıtılamaz.
Bu nedenle işyeri hekimi tarafından sağlık gözetimi kapsamında gerekli görülen muayene ve tetkiklerin maliyeti işverene aittir.
Çalışandan herhangi bir tıbbi değerlendirme yapılmadan kendi imkânlarıyla standart bir “portör paketi” satın almasının istenmesi doğru sağlık gözetimi yaklaşımı değildir.
Önce çalışanın yapacağı iş ve maruz kalacağı riskler belirlenmeli, ardından ihtiyaç duyulan tetkiklere yetkili hekim tarafından karar verilmelidir.
Gıda işletmelerinde etkili sağlık gözetimi yalnızca dönemsel laboratuvar sonuçlarından oluşmaz.
İşverenin öncelikle doğrudan gıda ile temas eden çalışanları ve görevlerini belirlemesi gerekir. Çalışanların gerekli hijyen eğitimleri tamamlanmalı, işe giriş sağlık muayeneleri yapılmalı ve işyerinin biyolojik riskleri değerlendirilmelidir.
İshal, kusma, ateş, enfekte yara veya bulaşıcı hastalık belirtisi bulunan çalışanların durumu derhâl değerlendirilmelidir. İşletmede bu belirtilerin yöneticilere veya işyeri hekimine nasıl bildirileceğine ilişkin açık bir prosedür bulunmalıdır.
Gerekli tetkikler insan kaynakları birimi veya işletme yöneticisi tarafından hazırlanmış standart paketlere göre değil, sağlık risklerini değerlendiren hekim tarafından belirlenmelidir.
Bulaştırıcılık riski tespit edilen çalışan doğrudan gıda veya insan teması bulunan görevden uzaklaştırılmalı; yönetmelikte belirtilen durumlarda göreve dönüş sağlık raporuyla gerçekleştirilmelidir.
Çalışanlara ait laboratuvar sonuçları ve hastalık bilgileri sağlık verisidir. Bu verilerin erişimi ve saklanması gizlilik kurallarına uygun şekilde yürütülmelidir.
İşletmeler sağlık süreçlerini sağlık gözetimi ve işe giriş sağlık raporu uygulamalarıyla birlikte yönetmelidir.
Gıda üretim tesisleri, restoranlar, oteller, yemekhaneler ve doğrudan insan teması bulunan işletmelerde çalışan sağlığı tek tip test paketleriyle yönetilmemelidir.
Yöntem Akademi; işletmenin faaliyet alanı, çalışanların görevleri, tehlike sınıfı, biyolojik riskleri ve çalışan sayısını dikkate alarak sağlık gözetimi sürecinin planlanmasına destek verir.
Bu kapsamda:
İşe giriş ve periyodik sağlık muayenelerinin planlanması
İşyeri hekimi değerlendirmesi
İşe ve riske uygun tetkiklerin belirlenmesi
Toplu sağlık taramalarının organizasyonu
Sağlık kayıtlarının yürütülmesi
Hijyen eğitimi süreçlerinin planlanması
Çalışmaya engel sağlık durumlarının değerlendirilmesi
İşe dönüş sürecinin yönetilmesi bir bütün olarak ele alınabilir.
İşletmenin sağlık gözetimi sürecini mevzuata ve gerçek işyeri risklerine göre planlamak için Yöntem Akademi'nin işyeri hekimliği hizmeti ve mobil sağlık hizmetleri incelenebilir.
Gıda işletmelerindeki diğer iş sağlığı ve güvenliği riskleri için gıda üretimi ve restoranlarda iş güvenliği rehberinden de yararlanılabilir.
Bu içerikteki güncel uygulama çerçevesi başta şu düzenlemelere dayanmaktadır:
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu
5 Temmuz 2013 tarihli Hijyen Eğitimi Yönetmeliği
İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik
Geçmişte belirli sektörlerde rutin olarak uygulanan standart portör muayenesi zorunluluğu kaldırılmıştır. Ancak işe giriş ve periyodik sağlık gözetimi devam eder. Gerekli tetkikler yapılan işe ve sağlık risklerine göre belirlenir.
Aile Sağlığı Merkezlerinde herkese uygulanan standart bir portör testi paketi bulunmaz. 50'den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerleri için gerekli sağlık raporu aile hekiminden de alınabilir. Özel laboratuvar tetkiki gerekli görülürse işlem uygun sağlık kuruluşu veya laboratuvarda yapılır.
Gerekli tetkiki sunan ve ilgili laboratuvar altyapısına sahip sağlık kuruluşlarında yapılabilir. Her hastanenin aynı tetkikleri sunması zorunlu olmadığı için başvuru öncesinde istenen işlemin yapılabildiği doğrulanmalıdır.
Önce çalışanın yaptığı iş, sağlık durumu ve maruz kaldığı riskler değerlendirilir. Hekim gerekli görürse uygun laboratuvar veya görüntüleme tetkiklerini ister. Sonuçlar tek başına değil, fizik muayene ve işin riskleriyle birlikte değerlendirilir.
Herkese uygulanan sabit bir test listesi yoktur. Gerekli görülmesi hâlinde gaita incelemesi, gaita kültürü, boğaz veya burun örnekleri, akciğer değerlendirmesi ve başka tıbbi tetkikler istenebilir.
Gaita veya sürüntü örnekleri gibi birçok mikrobiyolojik inceleme için açlık temel şart değildir. Ancak aynı sağlık değerlendirmesinde açlık gerektiren başka kan tetkikleri istenmişse hekimin veya laboratuvarın hazırlık talimatına uyulmalıdır.
Hayır. Bütün gıda çalışanlarına uygulanacak standart ve periyodik bir portör testi zorunluluğu bulunmaz. Sağlık gözetimi çalışanın yaptığı iş ve risklere göre yürütülür.
Hayır. Hijyen belgesi eğitim alındığını gösterir. Portör tetkikleri ise gerekli görülen bulaşıcı hastalık veya taşıyıcılık durumlarının araştırılmasına yönelik tıbbi işlemlerdir.
Hayır. Tek bir laboratuvar sonucu çalışanın yapacağı işe sağlık açısından uygun olduğunu gösteren işe giriş sağlık raporu yerine geçmez. İşe uygunluk kararı hekim tarafından bütün sağlık ve işyeri riskleri birlikte değerlendirilerek verilir.
Güncel mevzuatta bütün çalışanlar için geçerli sabit bir portör testi geçerlilik süresi bulunmaz. Gerekli tetkikin tekrar zamanı sağlık riski ve hekim değerlendirmesine göre belirlenir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki sağlık gözetimi nedeniyle ortaya çıkan muayene ve tetkik maliyetleri işveren tarafından karşılanır ve çalışana yansıtılamaz.
© 2023 Yöntem Akademi. Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz materyal kullanılamaz, kullanıldığı taktirde yasal işlem başlatılır.
