Risk analizi; işyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilmesi, öncelik sırasına konulması ve gerekli kontrol tedbirlerinin planlanması sürecidir. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatında bu çalışmanın doğru üst kavramı risk değerlendirmesi olarak kullanılır.
Risk değerlendirmesi yalnızca risk puanı yazılan bir tablo değildir. İşyerinin faaliyetleri, çalışanları, ekipmanları, kimyasal maddeleri, çalışma ortamı, geçmiş olay kayıtları ve mevcut önlemleri birlikte incelenir. Çalışmanın sonunda hangi tedbirin, kim tarafından ve hangi tarihe kadar uygulanacağı belirlenir.
İşyerine özel saha incelemesi, uygun yöntem seçimi ve uygulanabilir aksiyon planı için Yöntem Akademi risk analizi hizmetini inceleyebilirsin.
| Soru | Kısa cevap |
|---|---|
| Risk analizi zorunlu mu? | 6331 sayılı Kanun kapsamındaki kamu ve özel sektör işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılır. |
| Sorumluluk kime aittir? | Risk değerlendirmesinin yapılmasını sağlama ve tedbirleri uygulama sorumluluğu işverene aittir. |
| Kimler hazırlar? | İşverenin oluşturduğu risk değerlendirmesi ekibi tarafından hazırlanır. |
| Kaç yılda bir yenilenir? | Çok tehlikeli işyerlerinde 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir. |
| Tek bir yöntem zorunlu mu? | Hayır. İşyerinin özelliklerine göre bir veya birden fazla yöntem seçilir. |
| Değişiklik olduğunda süre beklenir mi? | Hayır. Yeni ekipman, taşınma, iş kazası veya üretim değişikliği sonrasında çalışma güncellenir. |
Günlük kullanımda “risk analizi” ve “risk değerlendirmesi” ifadeleri aynı anlamda kullanılır. Mevzuattaki doğru ve kapsamlı kavram ise risk değerlendirmesidir.
Risk değerlendirmesi şu çalışmaların tamamını kapsar:
tehlike kaynaklarının belirlenmesi,
risklerin analiz edilmesi ve derecelendirilmesi,
kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması,
sonuçların dokümante edilmesi,
tedbirlerin uygulanması ve izlenmesi,
çalışmanın gerektiğinde yenilenmesi.
Risk analizi ise bu bütünün içinde, belirlenen risklerin kullanılan yönteme göre incelendiği ve önceliklendirildiği aşamadır.
Bu ayrım önemlidir. Yalnızca olasılık ve şiddet değerlerini çarparak bir risk puanı oluşturmak, tek başına mevzuata uygun ve işlevsel bir risk değerlendirmesi anlamına gelmez.
Tehlike, çalışanlara, ekipmana, çevreye veya işyerine zarar verme potansiyeli taşıyan kaynak ya da durumdur.
Risk, bu tehlikenin zarara dönüşme ihtimali ile ortaya çıkacak sonucun şiddetinin birlikte değerlendirilmesidir.
Örnekler:
| Tehlike | Ortaya çıkan risk |
|---|---|
| Koruyucusu bulunmayan hareketli makine parçası | El veya uzvun hareketli bölüme sıkışması |
| Islak ve kaygan zemin | Çalışanın kayarak düşmesi |
| Uygunsuz kimyasal depolama | Zehirli maruziyet, yangın veya kimyasal reaksiyon |
| Yüksek seviyede gürültü | Çalışanda işitme kaybı oluşması |
| Forklift ve yayaların aynı yolu kullanması | Çarpma ve ezilme |
| Ergonomik olmayan çalışma düzeni | Kas ve iskelet sistemi rahatsızlığı |
Risk değerlendirmesinde amaç yalnızca tehlikeyi listelemek değildir. Tehlikenin kimleri, hangi koşullarda ve ne ölçüde etkilediği belirlenir; ardından uygulanacak kontrol tedbirleri planlanır.
Risk analizinin temel amacı, iş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmeden önce tehlikeleri belirlemek ve alınacak önlemleri öncelik sırasına koymaktır.
Doğru yürütülen bir çalışma;
çalışanların maruz kaldığı tehlikeleri görünür hâle getirir,
yüksek öncelikli riskleri diğerlerinden ayırır,
iş sağlığı ve güvenliği bütçesinin doğru alanlara yönlendirilmesini sağlar,
sorumlu kişileri ve tamamlanma tarihlerini belirler,
iş kazası ve ramak kala olaylardan sonra alınacak tedbirleri somutlaştırır,
denetimlerde sunulacak temel İSG dokümantasyonunu oluşturur,
üretim, bakım, depolama ve çalışma yöntemlerinin güvenli şekilde planlanmasını destekler.
Risk değerlendirmesinin hazırlanmış olması, işverenin diğer iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Raporda belirlenen tedbirlerin sahada uygulanması ve uygulamaların takip edilmesi gerekir.
Risk değerlendirmesi yapma veya yaptırma yükümlülüğünün temel dayanağı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 10. maddesidir. Kanun kapsamındaki kamu ve özel sektör işyerlerinde risk değerlendirmesi gerçekleştirilir.
Kontrol tedbirleri planlanırken Kanun’un genel korunma ilkeleri dikkate alınır. Buna göre öncelik sırası şu yaklaşıma dayanır:
Riskten kaçınmak
Kaçınılması mümkün olmayan riski değerlendirmek
Tehlikeyle kaynağında mücadele etmek
Tehlikeli olanı daha az tehlikeli olanla değiştirmek
Toplu korunma önlemlerine kişisel korunmadan önce yer vermek
Çalışanlara uygun talimat ve eğitim sağlamak
Bu nedenle yalnızca kişisel koruyucu donanım verilmesi yeterli bir kontrol yaklaşımı değildir. Örneğin gürültülü bir makinede yalnızca kulaklık kullanımına dayanmak yerine; önce gürültünün kaynağında azaltılması, makinenin yalıtılması ve maruziyetin sınırlandırılması değerlendirilir.
Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilir. Ekipte şu kişiler yer alır:
işveren veya işveren vekili,
işyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanı,
işyeri hekimi,
çalışan temsilcileri,
destek elemanları,
işyerindeki birimleri temsil eden ve yürütülen işler ile tehlike kaynakları hakkında bilgi sahibi çalışanlar.
İşveren, ihtiyaç duyulan alanlarda elektrik, makine, kimya, ergonomi veya proses güvenliği uzmanlarından destek alır. Dışarıdan hizmet alınması, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Çalışan katılımı bu sürecin temel parçalarından biridir. Bir işi her gün yapan çalışan, rutin dışı hareketleri, bakım sırasında oluşan tehlikeleri ve yazılı prosedürde görünmeyen uygulamaları doğrudan gözlemler. Bu bilgiler saha tespitlerinin doğruluğunu artırır.
Risk değerlendirmesi, işyerinin gerçek çalışma koşullarını esas alan sistematik bir süreçle yürütülür.
İlk aşamada değerlendirmenin hangi bina, bölüm, faaliyet, vardiya ve çalışan gruplarını kapsayacağı belirlenir. Risk değerlendirmesi ekibi oluşturulur ve görev dağılımı yapılır.
Çok lokasyonlu işletmelerde her şube, depo, mağaza veya üretim alanı kendi saha koşullarıyla değerlendirilir. Ortak bir raporlama standardı kullanılmasına rağmen lokasyonlara ait tehlikeler ayrı ayrı incelenir.
Saha incelemesinden önce şu bilgiler değerlendirilir:
NACE kodu ve tehlike sınıfı,
çalışan sayısı ve vardiya düzeni,
iş akışları ve prosesler,
kullanılan makine ve ekipmanlar,
kimyasal madde listeleri ve güvenlik bilgi formları,
iş kazası, meslek hastalığı ve ramak kala kayıtları,
bakım ve arıza kayıtları,
sağlık gözetimi sonuçları,
acil durum planı,
eğitim kayıtları,
ortam ölçümü ve periyodik kontrol sonuçları.
Gürültü, toz, titreşim, aydınlatma veya kimyasal maruziyet gibi konularda tahmine dayalı değerlendirme yapılmaz. Gereken durumlarda işyeri ortam ölçümleri kullanılır.
Makine, kaldırma ekipmanı, basınçlı kap, elektrik tesisatı ve benzeri ekipmanlara ilişkin teknik bulgular için periyodik muayene ve kontrol raporları incelenir.
İşyeri saha turunda normal çalışma, bakım, temizlik, arıza, yükleme, boşaltma ve acil durum koşulları ayrı ayrı ele alınır.
Başlıca inceleme alanları şunlardır:
makine ve ekipman güvenliği,
elektrik tesisatı ve enerji kaynakları,
yangın ve patlama,
kimyasal maddeler,
gürültü, titreşim, toz ve termal koşullar,
ergonomi ve elle taşıma,
biyolojik etkenler,
yüksekte çalışma,
araç ve yaya trafiği,
istifleme ve depolama,
vardiyalı çalışma ve psikososyal etkenler,
ziyaretçi ve alt işveren faaliyetleri,
doğal afet ve dış kaynaklı tehlikeler.
Yalnızca mevcut tehlikeler değil, normal dışı çalışma koşullarında ortaya çıkan riskler de değerlendirmeye alınır.
Belirlenen her tehlike için;
zarar görecek kişi veya gruplar,
mevcut kontrol önlemleri,
maruziyet koşulları,
gerçekleşme ihtimali,
sonucun şiddeti incelenir.
Riskler, işyerine uygun bir yöntemle derecelendirilir. Elde edilen sonuç, hangi tedbirlerin önce uygulanacağını gösterir.
Sürecin ayrıntılı uygulama adımları için işyerinde risk analizi nasıl yapılır rehberi incelenebilir.
Kontrol tedbirleri en etkili çözümden başlanarak planlanır:
Tehlikeyi ortadan kaldırma
Daha az tehlikeli yöntem veya maddeyle değiştirme
Mühendislik önlemleri uygulama
Çalışma düzeni ve prosedürleri oluşturma
Eğitim ve gözetim sağlama
Kişisel koruyucu donanım kullanma
Örneğin forklift ile yayaların aynı yolu kullandığı bir depoda yalnızca uyarı levhası yerleştirmek yerine, yaya ve araç yollarının fiziksel bariyerlerle ayrılması öncelikli tedbirdir.
Her tedbir için;
yapılacak işlem,
sorumlu kişi,
tamamlanma tarihi,
kontrol yöntemi
belirlenir.
Risk değerlendirmesi raporunda yalnızca risk puanları bulunmaz. Raporda en az şu bilgiler yer alır:
işyerinin unvanı ve adresi,
işveren bilgileri,
değerlendirmeyi gerçekleştiren kişiler,
değerlendirme tarihi,
incelenen bölüm ve faaliyetler,
tehlike kaynakları,
belirlenen riskler,
kullanılan analiz yöntemi,
risk seviyeleri,
mevcut önlemler,
alınacak düzeltici ve önleyici tedbirler,
sorumlular ve tamamlanma tarihleri,
yenileme ve izleme bilgileri.
Hazırlanan doküman işyerinde saklanır. Tedbirlerin uygulanma durumu düzenli saha kontrolleriyle izlenir ve tamamlanan çalışmalar kayıt altına alınır.
Mevzuat bütün işyerleri için tek bir yöntem zorunluluğu getirmez. Kullanılacak yöntem; işyerinin büyüklüğüne, faaliyetlerine, proseslerine, tehlikelerin niteliğine ve mevcut verilere göre seçilir.
| Yöntem | Temel yaklaşım | Öne çıktığı çalışmalar |
|---|---|---|
| 5x5 veya L Tipi Matris | Olasılık ve şiddetin puanlanması | Genel işyeri tehlikelerinin sınıflandırılması |
| Fine Kinney | Olasılık, frekans ve şiddetin birlikte değerlendirilmesi | Maruziyet sıklığının önem taşıdığı faaliyetler |
| FMEA | Hata türü, etkisi ve nedenlerinin incelenmesi | Makine, ekipman, ürün ve proses analizleri |
| HAZOP | Proses parametrelerindeki sapmaların değerlendirilmesi | Kimyasal ve karmaşık proses sistemleri |
| Kontrol Listesi | Önceden belirlenen kriterlere göre uygunluk kontrolü | Saha turu ve rutin denetimlerin desteklenmesi |
| İş Güvenliği Analizi | İş adımlarının tek tek incelenmesi | Görev ve operasyon bazlı değerlendirmeler |
Bir işletmede farklı faaliyetler için farklı yöntemler kullanılır. Örneğin genel işyeri riskleri matris yöntemiyle, kritik bir proses HAZOP ile, belirli bir makine ise FMEA ile incelenir.
Yöntemin adı tek başına raporun kalitesini göstermez. Tehlikelerin eksiksiz belirlenmesi, puanlamanın tutarlı yapılması ve tedbirlerin sahada uygulanması daha önemlidir.
Risk değerlendirmesi işyerindeki bütün tehlike kaynaklarını kapsar.
Gürültü, titreşim, sıcaklık, soğuk, yetersiz aydınlatma, radyasyon, kaygan zemin ve yüksekte çalışma bu grupta değerlendirilir.
Gazlar, buharlar, solventler, asitler, boyalar, yanıcı maddeler, tozlar ve temizlik kimyasalları; kullanım, taşıma, depolama ve atık süreçleriyle birlikte incelenir.
Bakteri, virüs, mantar ve diğer biyolojik etkenlere maruziyet; sağlık, laboratuvar, gıda, atık ve hayvancılık faaliyetlerinde öncelikli başlıklar arasındadır.
Elle taşıma, ağır yük kaldırma, tekrarlı hareket, uygunsuz çalışma yüksekliği, uzun süre ayakta kalma ve ekranlı araçlarla çalışma değerlendirilir.
Hareketli makine parçaları, kesici ekipmanlar, basınçlı sistemler, koruyucu eksiklikleri, açık iletkenler, topraklama sorunları ve yetkisiz müdahaleler incelenir.
Yanıcı maddeler, tutuşturucu kaynaklar, elektrik tesisatı, patlayıcı atmosfer, kaçış yolları, yangın ekipmanları ve tahliye koşulları değerlendirmeye alınır.
Aşırı iş yükü, uzun çalışma süreleri, vardiya düzeni, şiddet, taciz, görev belirsizliği ve iletişim sorunları iş sağlığı ve güvenliği kapsamında ele alınır.
Risk değerlendirmesi işyerinin tehlike sınıfına göre şu azami sürelerde yenilenir:
| Tehlike sınıfı | Yenileme süresi |
|---|---|
| Çok tehlikeli | En geç 2 yılda bir |
| Tehlikeli | En geç 4 yılda bir |
| Az tehlikeli | En geç 6 yılda bir |
Bu süreler, değerlendirme koşulları değişmeden devam eden işyerleri için azami sürelerdir. İşyerinde önemli bir değişiklik yaşandığında sürenin dolması beklenmez.
Aşağıdaki durumlarda risk değerlendirmesi tamamen veya değişiklikten etkilenen bölüm için yenilenir:
işyerinin taşınması,
bina veya eklentilerde değişiklik yapılması,
yeni makine, ekipman veya teknoloji kullanılması,
üretim ya da çalışma yönteminin değişmesi,
kullanılan kimyasal maddelerin değişmesi,
iş kazası yaşanması,
meslek hastalığı tespit edilmesi,
ramak kala olay meydana gelmesi,
ortam ölçümü sonuçlarının yeni bir risk göstermesi,
sağlık gözetimi sonuçlarının çalışma koşullarıyla ilgili risk ortaya koyması,
mevzuat değişikliği,
işyeri dışından kaynaklanan yeni bir tehlikenin ortaya çıkması.
Güncelleme yalnızca rapordaki tarihin değiştirilmesi anlamına gelmez. Yeni tehlikeler, mevcut önlemler, risk puanları ve aksiyon planı tekrar incelenir.
Başka bir işletme için hazırlanmış rapor, işyerinin makinelerini, çalışan profilini, vardiya düzenini ve gerçek maruziyetlerini yansıtmaz.
Masa başında hazırlanan liste; bakım, temizlik, arıza, yükleme ve normal dışı çalışma koşullarını eksik bırakır.
Risk puanı tek başına çözüm değildir. Tedbir, sorumlu kişi ve tamamlanma tarihi bulunmayan rapor uygulanabilir bir aksiyon planı oluşturmaz.
Çalışan katılımı sağlanmadığında günlük iş akışındaki tehlikeler, rutin dışı müdahaleler ve davranış kaynaklı riskler gözden kaçar.
Gürültü, toz, kimyasal maruziyet, elektrik ve ekipman güvenliği gibi konular yalnızca gözlemle değerlendirilmez. İlgili ölçüm ve kontrol raporları risk değerlendirmesine işlenir.
Baret, gözlük, maske veya kulak koruyucu kullanımı önemlidir; ancak kaynağında kontrol ve toplu korunma önlemlerinin yerini tutmaz.
Yeni makine, yeni kimyasal, yerleşim değişikliği veya iş kazası sonrasında mevcut değerlendirme tekrar ele alınır.
Hazır şablonlar kontrol başlıklarını hatırlatmak için yardımcı materyal niteliği taşır. Ancak bir şablonun doğrudan doldurulması, işyerine özgü risk değerlendirmesinin yerini tutmaz.
Geçerli ve işlevsel bir çalışma;
işyerinde saha incelemesine,
çalışan katılımına,
gerçek ekipman ve proses bilgilerine,
ölçüm ve kontrol sonuçlarına,
işyerine uygun yöntem seçimine,
uygulanabilir kontrol tedbirlerine dayanır.
Aynı sektörde faaliyet gösteren iki işletmenin makine parkı, yerleşim düzeni, vardiya sistemi ve çalışan maruziyetleri farklıdır. Bu nedenle risk değerlendirmesi işletme ve lokasyon bazında hazırlanır.
Hizmet alınacak çalışma kapsamında şu unsurlar açıkça yer almalıdır:
saha ziyaretinin yapılması,
bütün bölüm ve faaliyetlerin incelenmesi,
çalışanların sürece katılması,
uygun yöntemin seçilmesi,
fotoğraflı saha tespitlerinin hazırlanması,
ölçüm ve kontrol raporlarının değerlendirilmesi,
tedbirlerin sorumlu ve termin tarihleriyle yazılması,
uygulama takibinin planlanması,
değişiklik ve yenileme sürecinin tanımlanması.
Yalnızca sayfa sayısı yüksek bir rapor hazırlanması yeterli değildir. Esas ölçüt, raporda yer alan tedbirlerin işyerinde uygulanabilir ve takip edilebilir olmasıdır.
Yöntem Akademi, risk analizi sürecini işyerinin faaliyet alanı, NACE kodu, tehlike sınıfı, çalışan sayısı ve saha koşullarına göre planlar.
Hizmet kapsamında:
İşletmeye ait bilgi ve belgeler incelenir.
Bölüm ve proses bazlı saha ziyareti gerçekleştirilir.
Tehlikeler ve mevcut önlemler belirlenir.
İşyerine uygun değerlendirme yöntemi seçilir.
Riskler öncelik sırasına konulur.
Kontrol tedbirleri, sorumlular ve termin tarihleri hazırlanır.
Uygulanabilir aksiyon planı işverene sunulur.
Güncelleme ve takip gereklilikleri belirlenir.
İşyerinin tehlike sınıfına uygun uzmanlık yapısı oluşturulur; gerektiğinde ortam ölçümü, periyodik kontrol, iş güvenliği uzmanlığı ve işyeri hekimliği süreçleri birlikte değerlendirilir.
İşletmen için sahaya özel ve mevzuata uygun bir çalışma planlamak üzere risk analizi hizmeti sayfasından kapsamı inceleyebilir ve hizmet talebinde bulunabilirsin.
Günlük kullanımda aynı anlamda kullanılır. Mevzuattaki üst kavram risk değerlendirmesidir. Risk analizi, risklerin belirli bir yöntemle incelendiği ve derecelendirildiği aşamadır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki kamu ve özel sektör işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılır. Çalışan sayısının az olması bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
Çalışma, işverenin oluşturduğu risk değerlendirmesi ekibi tarafından hazırlanır. Ekipte işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki riskler hakkında bilgi sahibi çalışanlar yer alır.
Çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir. İşyerinde önemli bir değişiklik yaşandığında bu süreler beklenmez.
Hayır. Risk değerlendirmesi bir ekip çalışmasıdır. İş güvenliği uzmanı sürece teknik katkı sunar; ancak değerlendirme yalnızca tek bir kişi tarafından yürütülen masa başı işlem değildir.
Risk değerlendirmesi için her durumda yalnızca OSGB’den hizmet alma zorunluluğu bulunmaz. İşveren gerekli organizasyonu kendi bünyesinde kurar veya yetkili hizmet sunucularından destek alır. Dışarıdan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu kaldırmaz.
Risk değerlendirmesi raporu rutin olarak bir kuruma onaylatılmaz. Doküman işyerinde saklanır ve denetim sırasında sunulur.
Şablonlar kontrol listesi olarak kullanılır; ancak işyerine özgü saha değerlendirmesinin yerine geçmez. Tehlikeler, ekipmanlar, çalışan maruziyetleri ve kontrol tedbirleri işletmenin gerçek koşullarına göre belirlenir.
Evet. İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay sonrasında olayla ilişkili tehlikeler, mevcut önlemler ve risk seviyeleri tekrar değerlendirilir.
Evet. Alınacak tedbirlerin kim tarafından ve hangi tarihe kadar uygulanacağı belirtilmelidir. Bu bilgiler raporu uygulanabilir bir aksiyon planına dönüştürür.
© 2023 Yöntem Akademi. Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz materyal kullanılamaz, kullanıldığı taktirde yasal işlem başlatılır.
