Risk Analizi
Hizmet Detayları
Risk analizi, işyerinde mevcut olan veya dışarıdan kaynaklanan tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerden doğan risklerin derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin planlanması sürecidir. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatındaki doğru karşılığı risk değerlendirmesidir. Uygulamada “risk analizi” ifadesi yaygın kullanıldığı için bu sayfada iki kavram birlikte ele alınmıştır.
Risk analizi yalnızca bir rapor hazırlama işlemi değildir. İşyerinin çalışma alanları, makine ve ekipmanları, kullanılan kimyasallar, çalışan profili, geçmiş kaza kayıtları, ortam ölçümleri, sağlık gözetimi sonuçları ve iş akışları birlikte değerlendirilir. Amaç, iş kazası ve meslek hastalığı yaşanmadan önce tehlikeyi kaynağında kontrol altına almaktır.
Yöntem Akademi, risk analizi çalışmalarını işletmenin faaliyet alanına, NACE koduna, tehlike sınıfına, çalışan sayısına ve saha koşullarına göre planlar. Böylece yalnızca mevzuata uygun bir doküman değil, uygulanabilir bir iş sağlığı ve güvenliği yol haritası hazırlanır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında yer alan kamu ve özel sektör işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılması zorunludur. Çalışan sayısı, sektör veya tehlike sınıfı bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
Risk analizi yaptırması gereken işyerlerine şu örnekler verilir:
Ofisler ve idari işletmeler
Mağazalar, depolar ve lojistik alanları
Atölyeler ve üretim tesisleri
İnşaat ve şantiye alanları
Kimyasal kullanılan işletmeler
Sağlık, eğitim, gıda ve hizmet sektörü işletmeleri
Çok lokasyonlu kurumsal firmalar
Risk değerlendirmesi bulunmayan işyerlerinde yalnızca idari para cezası riski doğmaz. İş kazası, meslek hastalığı, denetim veya hukuki uyuşmazlık durumunda işverenin sorumluluğu ağırlaşır. Bu nedenle risk analizi, işletmenin yasal güvenliği ve çalışan sağlığı için temel dokümandır.
NACE kodu, işyerinin ekonomik faaliyetini tanımlayan sınıflandırma kodudur. İş sağlığı ve güvenliği uygulamalarında NACE kodu, işyerinin az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli sınıfta yer aldığını belirlemede kullanılır.
Tehlike sınıfı şu konularda doğrudan etkilidir:
Risk analizinin yenileme süresi
İş güvenliği uzmanı görevlendirme şartları
İşyeri hekimi hizmet süresi
Temel iş sağlığı ve güvenliği eğitimi periyotları
Sağlık gözetimi ve periyodik muayene planı
Ortam ölçümü ve teknik kontrol ihtiyacı
İşyerinin tehlike sınıfı belirlenirken esas faaliyet dikkate alınır. İşyerinde birden fazla faaliyet yürütülüyorsa, mevzuat değerlendirmesinde fiili faaliyet alanı ve daha yüksek risk oluşturan ana iş dikkate alınır.
| Faaliyet alanı | NACE değerlendirmesinde dikkat edilen nokta | Risk analizine etkisi |
|---|---|---|
| Ofis ve idari hizmetler | Çalışmanın büyük kısmı masa başı ve idari süreçlerden oluşur. | Ergonomi, elektrik, yangın, ekranlı araçlarla çalışma ve acil durum riskleri öne çıkar. |
| Depo ve lojistik | Elle taşıma, forklift, raf sistemi ve araç trafiği değerlendirilir. | Çarpma, düşme, devrilme, yükleme-boşaltma ve trafik riskleri ayrıntılı analiz edilir. |
| Üretim atölyesi | Makine, ekipman, kesici-delici aletler ve enerji kaynakları incelenir. | Makine koruyucuları, bakım, elektrik, gürültü ve mekanik riskler önceliklendirilir. |
| İnşaat ve şantiye | Yüksekte çalışma, geçici iş ekipmanları ve saha değişkenliği dikkate alınır. | Düşme, göçük, elektrik, iskele, vinç ve koordinasyon riskleri yüksek öncelikle ele alınır. |
| Kimyasal kullanılan işletme | Kullanılan maddelerin güvenlik bilgi formları ve maruziyet koşulları incelenir. | Kimyasal temas, soluma, yangın, patlama ve depolama riskleri özel başlık olarak değerlendirilir. |
NACE kodu tek başına yeterli değerlendirme aracı değildir. Doğru risk analizi için işyerinin gerçek çalışma düzeni, kullanılan ekipmanlar ve çalışanların fiili maruziyetleri sahada incelenir.
Risk analizi, işyerindeki tehlikeleri görünür hale getirir ve bu tehlikelere karşı hangi önlemlerin alınacağını somutlaştırır. Bu çalışma sayesinde işletme, iş sağlığı ve güvenliği yönetimini tahmine dayalı değil, ölçülebilir verilere dayalı şekilde yürütür.
Risk analizinin temel amaçları şunlardır:
İş kazalarını meydana gelmeden önlemek
Meslek hastalığı risklerini azaltmak
İşverenin yasal yükümlülüklerini yerine getirmek
Denetimlerde istenen temel dokümantasyonu hazır tutmak
Üretim duruşlarını, tazminat risklerini ve itibar kaybını önlemek
Çalışanlara güvenli ve kontrollü bir çalışma ortamı sağlamak
Alınacak İSG tedbirlerini öncelik sırasına koymak
Risk analizi yapılmadan hazırlanan iş sağlığı ve güvenliği planı eksik kalır. Çünkü hangi riskin ne kadar acil olduğu, hangi birimde hangi önlemin uygulanacağı ve hangi çalışanın hangi tehlikeye maruz kaldığı bu çalışma ile belirlenir.
Risk analizi, işyerinin faaliyet yapısına göre planlanır ve sistematik adımlarla yürütülür. Standart bir çalışma aşağıdaki aşamalardan oluşur.
Çalışmaya başlamadan önce işletmeye ait temel bilgiler toplanır:
NACE kodu ve tehlike sınıfı
Çalışan sayısı
Vardiya düzeni
Bölüm ve proses listesi
Kullanılan makine ve ekipmanlar
Kimyasal madde listesi
Geçmiş iş kazası ve ramak kala kayıtları
Ortam ölçümü sonuçları
Sağlık gözetimi kayıtları
Mevcut acil durum planı ve eğitim kayıtları
Bu aşama, saha incelemesinin doğru kapsamda yapılmasını sağlar.
İşyerindeki mevcut ve potansiyel tehlikeler sahada tespit edilir. Değerlendirme yalnızca görünen risklerle sınırlı tutulmaz; çalışma ortamı, insan davranışı, ekipman kullanımı, bakım süreçleri ve dış kaynaklı etkiler birlikte incelenir.
Başlıca tehlike kaynakları şunlardır:
Kaygan zemin, merdiven, geçiş yolu ve yüksekte çalışma alanları
Elektrik panoları, kablolar ve enerji hatları
Makine koruyucuları, hareketli parçalar ve bakım noktaları
Gürültü, titreşim, aydınlatma, termal konfor ve toz
Kimyasal maddeler, güvenlik bilgi formları ve depolama alanları
Ergonomik riskler, elle taşıma ve tekrarlı hareketler
Yangın, patlama, tahliye ve acil durum riskleri
Alt işveren, ziyaretçi ve araç trafiği kaynaklı riskler
Belirlenen her tehlike için risk seviyesi hesaplanır. En yaygın kullanılan yöntemlerden biri 5x5 L Tipi Risk Matrisidir. Bu yöntemde risk skoru, olasılık ve şiddet değerlerinin çarpılmasıyla hesaplanır.
Risk Skoru = Olasılık x Şiddet
Olasılık, tehlikenin gerçekleşme ihtimalini; şiddet ise gerçekleştiğinde doğuracağı zararın büyüklüğünü ifade eder.
| Skor aralığı | Risk seviyesi | Değerlendirme |
|---|---|---|
| 1-6 | Düşük risk | İzlenir, mevcut kontroller sürdürülür. |
| 8-12 | Orta risk | Planlı düzeltici faaliyet başlatılır. |
| 15-25 | Yüksek risk | Önlem alınmadan çalışma sürdürülmez veya acil kontrol uygulanır. |
5x5 matris, anlaşılır ve uygulanabilir olduğu için birçok işyerinde tercih edilir. Yüksek riskli ve karmaşık proseslerde Fine Kinney, HAZOP, FMEA, FTA veya JSA gibi daha detaylı yöntemler kullanılır.
Risk analizi yalnızca risk puanı üretmek için yapılmaz. Asıl amaç, riski kabul edilebilir seviyeye indiren kontrol tedbirlerini belirlemektir. Tedbirler şu öncelik sırasına göre planlanır:
Tehlikenin tamamen ortadan kaldırılması
Tehlikeli olanın daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi
Mühendislik kontrollerinin uygulanması
İdari tedbirlerin alınması
Kişisel koruyucu donanım kullanılması
Kişisel koruyucu donanım son basamaktır. Öncelik, tehlikeyi kaynağında yok eden veya çalışanla tehlike arasındaki teması azaltan kalıcı önlemlerdedir.
Tespit edilen tehlikeler, risk puanları ve kontrol tedbirleri yazılı rapora dönüştürülür. Rapor yalnızca genel ifadelerden oluşmaz; her risk için sorumlu kişi, hedef tarih ve uygulanacak önlem belirtilir.
Risk değerlendirme raporunda şu bilgiler yer alır:
İşyerinin unvanı, adresi ve faaliyet alanı
NACE kodu ve tehlike sınıfı
Değerlendirmeyi yapan ekip bilgileri
Kullanılan analiz yöntemi
Bölüm veya proses bazlı tehlike listesi
Risk puanları ve öncelik sıralaması
Alınacak kontrol tedbirleri
Sorumlu kişiler ve tamamlama tarihleri
Değerlendirme tarihi ve yenileme tarihi
İzleme ve revizyon notları
Risk analizi tamamlandıktan sonra aksiyonların uygulanıp uygulanmadığı izlenir. Alınan tedbirlerden sonra risk seviyesi yeniden değerlendirilir. Bu takip yapılmadığında rapor, denetim dosyasında bekleyen pasif bir belgeye dönüşür.
Yöntem Akademi, risk analizi sürecini yalnızca rapor teslimi olarak değerlendirmez. İşletmenin uygulama sürecini, eksiklerin kapatılmasını ve yenileme ihtiyacını da takip eder.
Risk değerlendirmesi, işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenen azami sürelerde yenilenir.
| Tehlike sınıfı | Yenileme süresi |
|---|---|
| Çok tehlikeli işyerleri | En geç 2 yılda bir |
| Tehlikeli işyerleri | En geç 4 yılda bir |
| Az tehlikeli işyerleri | En geç 6 yılda bir |
Bu süreler en geç yenileme aralığını ifade eder. İşyerinde yeni bir risk ortaya çıktığında süre dolmadan güncelleme yapılır.
Aşağıdaki durumlarda risk analizi tamamen veya ilgili bölüm özelinde yeniden değerlendirilir:
İşyerinin taşınması
Bina, bölüm veya üretim alanında değişiklik yapılması
Yeni makine, ekipman veya teknoloji kullanılması
Kullanılan kimyasal maddelerin değişmesi
Üretim yönteminin değişmesi
İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay yaşanması
Ortam ölçümü sonuçlarında yeni risk tespit edilmesi
Sağlık gözetimi sonuçlarının çalışma koşullarına ilişkin risk göstermesi
Mevzuat değişikliği yapılması
Dış kaynaklı yeni tehlikenin işyerini etkilemesi
Örneğin üretim hattına yeni bir pres makinesi eklenirse, risk analizi yenileme süresi beklenmeden güncellenir. Aynı şekilde kimyasal depolama alanı değiştiğinde, yangın ve maruziyet riskleri yeniden değerlendirilir.
Aşağıdaki tablo, 5x5 matris yöntemiyle hazırlanmış örnek bir risk değerlendirme formatıdır. Gerçek raporda tablo, işyerinin bölümlerine ve faaliyetlerine göre detaylandırılır.
| Tehlike | Olasılık | Şiddet | Risk skoru | Risk seviyesi | Alınacak önlem | Sorumlu | Termin |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kaygan zemin | 3 | 3 | 9 | Orta | Zemin kaplaması yenilenecek, uyarı levhası yerleştirilecek, temizlik prosedürü güncellenecek. | İdari işler | 15 gün |
| Açıktaki elektrik kablosu | 2 | 5 | 10 | Orta | Kablolar kanal içine alınacak, elektrik panosu yetkisiz erişime kapatılacak, periyodik kontrol planına eklenecek. | Teknik ekip | 7 gün |
| Forklift-yaya yolu kesişimi | 4 | 4 | 16 | Yüksek | Yaya yolu çizilecek, bariyer uygulanacak, hız sınırı belirlenecek, operatör eğitimleri yenilenecek. | Depo sorumlusu | 10 gün |
| Yüksek gürültü seviyesi | 4 | 3 | 12 | Orta | Gürültü ölçümü yapılacak, makine izolasyonu sağlanacak, işitme koruyucu kullanımı denetlenecek. | İSG birimi | 30 gün |
| Kimyasal madde teması | 3 | 5 | 15 | Yüksek | Güvenlik bilgi formları güncellenecek, lokal havalandırma sağlanacak, kimyasala dayanıklı KKD ve çalışan eğitimi uygulanacak. | Üretim sorumlusu | 15 gün |
| Raf devrilmesi | 2 | 5 | 10 | Orta | Raf sabitlemeleri kontrol edilecek, taşıma kapasitesi etiketlenecek, uygunsuz istifleme engellenecek. | Depo sorumlusu | 20 gün |
Risk değerlendirme yöntemi, işyerinin faaliyet alanına ve risk düzeyine göre seçilir. Her işletme için tek bir yöntem zorunlu değildir. Önemli olan, seçilen yöntemin sahadaki riskleri doğru sınıflandırması ve uygulanabilir önlemler üretmesidir.
Olasılık ve şiddet değerlerine göre risk puanı hesaplar. Ofisler, depolar, atölyeler, küçük ve orta ölçekli işletmeler için anlaşılır bir yöntemdir.
Olasılık, şiddet ve maruziyet parametrelerini birlikte değerlendirir. Sık tekrar eden işlerde, bakım faaliyetlerinde, üretim hatlarında ve yüksek riskli operasyonlarda daha ayrıntılı sonuç verir.
Kimya, enerji, rafineri ve proses güvenliği gerektiren sektörlerde kullanılır. Süreç sapmalarını analiz ederek patlama, yangın, basınç, sızıntı ve reaksiyon risklerini değerlendirir.
Sistem, ürün veya süreçteki hata türlerini ve etkilerini inceler. Üretim, kalite yönetimi, bakım ve proses iyileştirme çalışmalarında kullanılır.
Belirli bir iş adımını parçalarına ayırarak her adımda oluşan tehlikeleri belirler. Bakım, montaj, yüksekte çalışma, kapalı alan çalışması ve özel görevlerde etkilidir.
Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu ekip tarafından yürütülür. Bu ekipte işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki faaliyetleri bilen çalışanlar yer alır.
Profesyonel hizmet alınan işletmelerde süreç, yetkin iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri tarafından sahada yürütülür. Uzman sınıfı, işyerinin tehlike sınıfı ve görevlendirme koşullarına göre belirlenir. Bu nedenle her işletme için “A sınıfı uzman şarttır” şeklinde genel bir ifade kullanılmaz.
Yöntem Akademi, risk analizi çalışmalarında işyerinin tehlike sınıfına uygun uzmanlık yapısını oluşturur. Gereken durumlarda iş güvenliği uzmanlığı hizmeti, işyeri hekimliği hizmeti, mobil sağlık hizmetleri ve acil durum planlaması süreçlerini birlikte ele alır.
Etkili bir risk analizi, internetten indirilen hazır şablonlarla hazırlanmaz. İşletmenin gerçek çalışma koşulları görülmeden yapılan değerlendirme, denetim ve iş kazası süreçlerinde yeterli koruma sağlamaz.
Hizmet alırken şu kriterler dikkate alınmalıdır:
Rapor, masa başında değil işyerinde hazırlanmalıdır. Üretim alanı, depo, ofis, sosyal alanlar, teknik hacimler, makine parkı ve acil çıkışlar yerinde incelenmelidir.
Yanlış tehlike sınıfı, yenileme süresinden uzman görevlendirmesine kadar tüm İSG planını hatalı hale getirir. Bu nedenle SGK tescil bilgisi, NACE kodu ve fiili faaliyet birlikte değerlendirilmelidir.
Sadece “risk vardır” demek yeterli değildir. Her risk için alınacak önlem, sorumlu kişi ve tamamlanma tarihi belirtilmelidir.
Gürültü, toz, kimyasal maruziyet, termal konfor, aydınlatma ve titreşim gibi riskler yalnızca gözlemle değerlendirilmez. Gerekli durumlarda işyeri ortam ölçümleri ve sağlık gözetimi sonuçları risk analizine dahil edilir.
Risk analizi tek seferlik bir belge değildir. İşyerinde değişiklik olduğunda, iş kazası yaşandığında veya yenileme süresi dolduğunda rapor güncellenmelidir.
Yöntem Akademi, risk analizi hizmetini işletmenin faaliyet alanına ve saha gerçeklerine göre planlar. Hazırlanan rapor, yalnızca mevzuat uyumu sağlamak için değil, işyerinde uygulanabilir bir önlem planı oluşturmak için düzenlenir.
Hizmet sürecimiz şu adımlarla yürütülür:
İşyerinin NACE kodu, tehlike sınıfı ve çalışan sayısı incelenir.
Bölüm ve proses bazlı saha ziyareti yapılır.
Tehlike kaynakları ve mevcut kontrol önlemleri belirlenir.
Uygun risk değerlendirme yöntemi seçilir.
Risk skorları ve öncelik sırası oluşturulur.
Alınacak tedbirler, sorumlular ve termin tarihleri rapora eklenir.
İşverene uygulanabilir aksiyon planı sunulur.
Güncelleme ihtiyacı ve takip süreci planlanır.
Çok lokasyonlu firmalarda risk analizi süreci tek merkezden yönetilir. Böylece farklı şube, depo, mağaza veya üretim alanlarında standart raporlama dili oluşturulur.
İşyeriniz için mevzuata uygun, sahaya özel ve uygulanabilir bir risk analizi çalışması planlamak için Yöntem Akademi ile iletişime geçebilirsiniz.
Günlük kullanımda iki ifade aynı anlamda kullanılır. Mevzuattaki doğru kavram risk değerlendirmesidir. Risk analizi ise bu sürecin riskleri puanlama ve derecelendirme bölümünü ifade eder.
Evet. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılması zorunludur. İşveren, bu çalışmayı yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.
Risk değerlendirmesi çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2 yılda bir, tehlikeli işyerlerinde en geç 4 yılda bir, az tehlikeli işyerlerinde en geç 6 yılda bir yenilenir.
Evet. İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olaydan sonra ilgili riskler yeniden değerlendirilir. Gereken durumlarda risk analizi tamamen veya kısmen güncellenir.
NACE kodu, işyerinin tehlike sınıfının belirlenmesinde kullanılır. Tehlike sınıfı ise yenileme süresi, uzman görevlendirme şartları, sağlık gözetimi ve eğitim periyotları üzerinde doğrudan etkilidir.
Raporda işyeri bilgileri, NACE kodu, tehlike sınıfı, değerlendirme ekibi, kullanılan yöntem, tehlikeler, risk skorları, kontrol tedbirleri, sorumlu kişiler, termin tarihleri ve yenileme bilgileri bulunur.
Risk analizi, işverenin oluşturduğu ekip tarafından hazırlanır. Ekipte işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve işyerini bilen çalışanlar yer alır. Profesyonel hizmet alınması durumunda süreç yetkin İSG uzmanları tarafından yönetilir.
5x5 risk matrisi, olasılık ve şiddet değerlerini 1’den 5’e kadar puanlayarak risk skorunu hesaplayan yöntemdir. Olasılık ve şiddet çarpılır; çıkan skor düşük, orta veya yüksek risk olarak sınıflandırılır.
Hayır. Hazır şablonlar işyerinin gerçek tehlikelerini, ekipmanlarını, çalışan maruziyetlerini ve faaliyet akışını yansıtmaz. Mevzuata uygun risk analizi, sahaya özel inceleme ile hazırlanır.
Hayır. Her lokasyonun çalışma alanı, ekipmanı, çalışan profili ve risk düzeyi ayrı değerlendirilir. Çok şubeli işletmelerde ortak raporlama standardı kullanılabilir, ancak saha tespiti lokasyon bazında yapılır.
© 2023 Yöntem Akademi. Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz materyal kullanılamaz, kullanıldığı taktirde yasal işlem başlatılır.
