İş sağlığı ve güvenliğinde tehlike ile risk aynı anlama gelmez. Tehlike, zarar verme potansiyeli taşıyan kaynak veya durumdur. Risk ise bu tehlikenin kayıp, yaralanma ya da başka bir zararlı sonuca yol açma ihtimalidir.
Örneğin ıslak zemin bir tehlikedir. Çalışanın ıslak zeminde kayarak yaralanma ihtimali ise risktir. Bu ayrım doğru kurulmadığında risk değerlendirmesindeki tehlike tespiti, önceliklendirme ve kontrol tedbiri planlaması da hatalı yapılır.
Kısa cevap: Tehlike zarar verme potansiyelini, risk ise bu tehlikeden kaynaklanan zararın gerçekleşme ihtimalini ifade eder. Koruyucusuz makine tehlikedir; çalışanın makineye elini kaptırarak yaralanması risktir. Tehlike aynı kalsa bile maruziyet ve alınan önlemler değiştiğinde risk seviyesi yükselir veya düşer.
| Karşılaştırma | Tehlike | Risk |
|---|---|---|
| Temel anlamı | Zarar verme potansiyeli taşıyan kaynak veya durumdur. | Tehlikeden kaynaklanan zararlı sonucun meydana gelme ihtimalidir. |
| Cevap verdiği soru | “Ne zarar verebilir?” | “Kim, nasıl ve ne ölçüde zarar görebilir?” |
| Odak noktası | Makine, kimyasal, çalışma yöntemi, ortam veya davranış | Yaralanma, hastalık, kayıp ve hasar ihtimali |
| Örnek | Açıkta kalan elektrik kablosu | Çalışanın elektrik çarpması sonucu yaralanması |
| Belirlenme şekli | Saha gözlemi, kayıtlar, ekipman ve süreç incelemesi | Olasılık, olası sonuç, maruziyet ve mevcut önlemlerin değerlendirilmesi |
| Yönetim yaklaşımı | Öncelikle ortadan kaldırılır veya daha güvenli olanla değiştirilir. | Analiz edilir, önceliklendirilir ve kabul edilebilir seviyeye indirilir. |
| Değişkenlik | Kaynak ortadan kalkmadıkça varlığını sürdürür. | Çalışma koşullarına ve kontrol tedbirlerine göre değişir. |
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda tehlike, işyerinde bulunan veya dışarıdan gelebilen zarar verme potansiyeli üzerinden; risk ise bu tehlikeden kaynaklanabilecek zararlı sonucun meydana gelme ihtimali üzerinden tanımlanır.
Tehlike; çalışana, işyerine, ekipmana veya çalışma çevresine zarar verme potansiyeli taşıyan kaynak, durum, işlem ya da davranıştır.
Bir unsurun tehlike sayılması için kazaya yol açmış olması gerekmez. Zarar verme potansiyelinin bulunması yeterlidir. Bu nedenle aşağıdaki durumların tamamı birer tehlike kaynağıdır:
Tehlike yalnızca fabrikalarda, inşaatlarda veya ağır sanayi tesislerinde bulunmaz. Ofisteki düzensiz kablolar, ergonomik olmayan çalışma masası, acil çıkış önündeki malzemeler ve uzun süre kesintisiz ekran kullanımı da zarar verme potansiyeli taşır.
Risk, belirlenen tehlikenin çalışan veya işyeri üzerinde zararlı bir sonuca dönüşme ihtimalidir.
Risk ifadesi kurulurken yalnızca tehlikenin adı yazılmaz. Tehlikeden kimin, hangi koşulda ve nasıl zarar göreceği açıkça belirtilir.
Örneğin:
Bu ayrım, alınacak önlemin doğru belirlenmesini sağlar. Tehlike kaynağı belirsiz bırakılırsa uygulanacak kontrol tedbiri de sorunun kaynağına yöneltilemez.
Birçok risk matrisi yönteminde risk puanı, olasılık ve şiddet değerlerinin çarpılmasıyla hesaplanır:
Risk puanı = Olasılık × Şiddet
Ancak bu formül, bütün işyerlerinde kullanılması zorunlu tek değerlendirme yöntemi değildir. İşyerinin faaliyetleri, tehlikelerin niteliği ve seçilen analiz metoduna göre maruziyet sıklığı, maruziyet süresi, etkilenecek kişi sayısı ve mevcut kontrol tedbirleri de değerlendirmeye katılır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının risk değerlendirmesi rehberinde risklerin belirlenmesi sırasında olayın meydana gelme sıklığı, kimlerin nasıl etkilenebileceği, muhtemel zararın şiddeti ve mevcut önlemlerin etkisinin dikkate alınması gerektiği belirtilir.
Aşağıdaki tablo, iki kavram arasındaki farkı farklı çalışma ortamları üzerinden gösterir:
| Çalışma durumu | Tehlike | Risk |
|---|---|---|
| Islak bırakılmış koridor | Kaygan zemin | Çalışanın kayarak düşmesi ve yaralanması ihtimali |
| Pres makinesinde üretim | Koruyucusuz hareketli makine parçası | El veya parmakların sıkışması ve uzuv kaybı yaşanması ihtimali |
| Hasarlı elektrik kablosu | Açıkta bulunan iletken bölüm | Elektrik çarpması, yanık veya yangın meydana gelmesi ihtimali |
| Depoda forklift kullanımı | Forklift ile yayaların aynı güzergâhı kullanması | Çalışana çarpılması veya çalışanın yük altında sıkışması ihtimali |
| Solventle parça temizleme | Uçucu ve yanıcı kimyasal madde | Buharın solunması, cilt teması veya yangın sonucunda zarar oluşması ihtimali |
| Gürültülü üretim hattı | Yüksek ses düzeyi | Uzun süreli maruziyet sonucunda işitme kaybı gelişmesi ihtimali |
| Korumasız platform | Açık kenar ve yükseklik | Çalışanın yüksekten düşerek ağır yaralanması ihtimali |
| Elle yük taşıma | Ağır ve uygunsuz biçimde kaldırılan yük | Bel, sırt veya kas-iskelet sistemi yaralanması ihtimali |
| Laboratuvar çalışması | Enfekte numune veya mikroorganizma | Temas, sıçrama ya da solunum yoluyla enfeksiyon oluşması ihtimali |
| Ofis çalışması | Ergonomik olmayan masa ve sandalye | Boyun, bel ve omuz rahatsızlığı gelişmesi ihtimali |
Tabloda görüldüğü gibi tehlike çoğunlukla bir kaynağı veya çalışma koşulunu, risk ise bu kaynağın yol açabileceği zararlı sonuç ihtimalini açıklar.
Bir tehlikenin bulunması, risk seviyesinin her koşulda aynı olduğu anlamına gelmez. Risk; maruziyetin sıklığına, çalışma ortamına, etkilenecek kişi sayısına ve uygulanan önlemlere göre değişir.
Örneğin aynı kimyasal maddeyi ele alalım:
Bu koşullarda solunum, cilt teması, yangın ve dökülme riskleri yüksektir.
Kimyasalın tehlikeli özelliği devam eder. Ancak tehlikenin zarara dönüşmesini önleyen kontroller uygulandığı için risk seviyesi düşer.
Risk seviyesini etkileyen başlıca unsurlar şunlardır:
Bu nedenle risk değerlendirmesi yalnızca masa başında hazırlanan standart bir kontrol listesinden oluşmaz. İşyerinin gerçek çalışma düzeni, kullanılan ekipmanlar ve çalışanların fiilî maruziyeti incelenmelidir.
Tehlike kaynağı, tehlikeli durumu meydana getiren ekipman, madde, süreç veya ortam unsurudur.
Örneğin:
Başka bir örnek:
Bu sıralama risk değerlendirmesi kayıtlarının daha açık hazırlanmasını sağlar:
Tehlike kaynağı → Tehlikeli durum → Maruziyet → Zararlı sonuç ihtimali
“Tehlike” ile “işyeri tehlike sınıfı” da birbirinden farklıdır.
Tehlike, belirli bir çalışma ortamındaki zarar verme potansiyelini ifade eder. Tehlike sınıfı ise işyerinin asıl faaliyet koduna göre az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli olarak sınıflandırılmasıdır.
Bir ofisin az tehlikeli sınıfta bulunması, o işyerinde tehlike olmadığı anlamına gelmez. Elektrik, yangın, ergonomi, kayma-düşme ve psikososyal etkenler ofislerde de değerlendirilmelidir.
Benzer şekilde çok tehlikeli sınıfta bulunan iki işletmenin risk seviyeleri birbirinin aynısı değildir. Uygulanan mühendislik kontrolleri, iş organizasyonu, çalışan maruziyeti ve bakım sistemi nedeniyle risk profilleri farklılık gösterir.
İşyerinin resmî sınıflandırması hakkında ayrıntılı bilgi için NACE koduna göre tehlike sınıfı belirleme rehberi incelenebilir.
Risk değerlendirmesi doğrudan puanlama işlemiyle başlamaz. Önce işyerindeki tehlikeler ve bu tehlikelere yol açan faktörler belirlenir. Daha sonra tehlikelerden kaynaklanan riskler analiz edilir, önceliklendirilir ve kontrol tedbirleri kararlaştırılır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının yayımladığı rehberde süreç altı temel aşamada açıklanır:
Örnek bir kayıt şu şekilde oluşturulabilir:
| Risk değerlendirmesi alanı | Örnek kayıt |
|---|---|
| Faaliyet | Malzemenin forkliftle taşınması |
| Tehlike kaynağı | Forklift |
| Tehlikeli durum | Yaya yolu ile araç yolunun ayrılmamış olması |
| Risk | Forkliftin yayaya çarparak ezilme veya ağır yaralanmaya yol açması |
| Etkilenecek kişiler | Depo çalışanları, sürücüler, ziyaretçiler |
| Mevcut önlem | Zemin işaretlemesi |
| İlave tedbir | Fiziksel bariyer, kontrollü geçiş noktası, hız sınırı ve saha denetimi |
| İzleme | Sorumlu kişi ve tamamlanma tarihi belirlenerek kontrol edilmesi |
Risk değerlendirmesinin bütün aşamaları, ekip yapısı ve dokümantasyon gereklilikleri risk analizi nedir? rehberinde ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
Kontrol tedbirinde ilk tercih yalnızca kişisel koruyucu donanım dağıtmak değildir. Öncelik tehlikenin kaynağında ortadan kaldırılmasıdır.
Uygulanacak temel sıra şöyledir:
Bakanlık rehberinde de tehlike kaynağının ortadan kaldırılması, daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi ve riskle kaynağında mücadele edilmesi temel kontrol yaklaşımı olarak gösterilir. Toplu korunma önlemlerinin kişisel korunmadan önce uygulanması gerekir.
Hayır. Kişisel koruyucu donanım çoğunlukla tehlike kaynağını ortadan kaldırmaz; çalışanın tehlikeye maruz kalması sonucunda oluşacak riski azaltır.
Örneğin kulak koruyucu kullanılması gürültü kaynağını yok etmez. Gürültünün kaynağında azaltılması, ekipmanın izole edilmesi ve maruziyet süresinin düzenlenmesi gerekir. Kulak koruyucu, bu tedbirlerden sonra kalan riske karşı kullanılan son savunma katmanıdır.
Yanlış: Forklift riski
Doğru: Forkliftin yaya çalışanlara çarpması sonucu ezilme ve yaralanma riski
Yanlış: Yaralanma
Doğru: Koruyucusuz kesici ekipmana temas sonucunda el yaralanması
Eksik: Elektrik çarpması riski
Açık ifade: Açıkta kalan bağlantıya bakım çalışanının temas etmesi sonucunda elektrik çarpması riski
“Dikkatsizlik sonucu kaza” veya “iş kazası riski” gibi ifadeler, tehlikenin kaynağını ve gerekli önlemi göstermez. Risk tanımı yapılan işe, kullanılan ekipmana, maruz kalacak kişiye ve muhtemel sonuca göre hazırlanmalıdır.
Tedbirin plana yazılması riskin düştüğünü kanıtlamaz. Önlem sahada tamamlandıktan sonra etkinliği kontrol edilmeli ve kalan risk yeniden değerlendirilmelidir. Bakanlık rehberi, risk kabul edilebilir seviyenin üzerinde kaldığında kontrol sürecinin tekrarlanmasını öngörür.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki işverenler, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesinde kullanılacak ekipmanlar, kimyasal maddeler, işyeri düzeni, risklerden etkilenebilecek çalışanlar ve özel politika gerektiren gruplar dikkate alınır.
Risk değerlendirmesi yalnızca ilk kez hazırlanırken ele alınmaz. İşyerinin taşınması, ekipman veya üretim yönteminin değişmesi, iş kazası ya da ramak kala olay yaşanması, ortam ölçümlerinde yeni bir risk belirlenmesi ve dış kaynaklı yeni tehlikelerin ortaya çıkması gibi durumlarda çalışma tamamen veya kısmen yenilenir.
Yenileme süreleri ve süre beklenmeden güncelleme gerektiren durumlar için risk analizi ne zaman yenilenir? içeriğine başvurulabilir.
Etkili bir risk değerlendirmesi, hazır bir dokümanın yalnızca işletme bilgileri değiştirilerek kullanılmasına dayanmaz. Çalışma alanları yerinde incelenmeli; makineler, kimyasallar, iş akışları, bakım faaliyetleri, çalışan maruziyetleri ve önceki olay kayıtları birlikte değerlendirilmelidir.
Aşağıdaki durumlardan biri bulunuyorsa mevcut çalışma yeniden incelenmelidir:
Yöntem Akademi’nin risk analizi hizmeti; tehlikelerin saha koşullarına göre belirlenmesi, risklerin analiz edilmesi, kontrol tedbirlerinin planlanması ve sürecin dokümante edilmesi amacıyla işletmeye özel yürütülür. Hizmet sayfasındaki form üzerinden işyerinin faaliyet alanı, çalışan sayısı ve çalışma koşulları belirtilerek değerlendirme talep edilebilir.
Hayır. Tehlike zarar verme potansiyeli taşıyan kaynak veya durumdur. Risk ise bu tehlikeden kaynaklanan yaralanma, hastalık, kayıp veya başka bir zararlı sonucun gerçekleşme ihtimalidir.
Islak ve kaygan zemin tehlikedir. Çalışanın bu zeminde kayarak düşmesi ve yaralanması ise risktir.
Makinenin erişilebilir hareketli parçaları tehlikedir. Çalışanın elini veya başka bir uzvunu hareketli parçaya kaptırarak yaralanması risktir.
Risk seviyesi; zararlı olayın gerçekleşme ihtimali, sonucun şiddeti, maruziyet süresi, maruziyet sıklığı, etkilenecek kişi sayısı ve mevcut kontrol tedbirleri dikkate alınarak belirlenir. Kullanılacak yöntem işyerinin faaliyetlerine ve tehlikelerin niteliğine göre seçilir.
Bazı tehlikeler işlem, madde veya ekipman değiştirilerek tamamen ortadan kaldırılır. Tehlikenin kaldırılamadığı durumlarda daha güvenli alternatifler, mühendislik kontrolleri, idari önlemler ve kişisel koruyucu donanımlar kullanılarak risk azaltılır.
Kişisel koruyucu donanım çoğunlukla tehlike kaynağını ortadan kaldırmaz. Çalışanın maruziyetini veya muhtemel zararın etkisini azaltır. Bu nedenle toplu korunma ve kaynağında kontrol tedbirlerinden sonra kullanılmalıdır.
Hayır. Tehlike sınıfı işyerinin NACE koduna göre belirlenen az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli sınıflandırmasıdır. Risk seviyesi ise işyerindeki belirli bir tehlikenin çalışma koşulları altında oluşturduğu zarar ihtimalidir.
Risk değerlendirmesi; işveren veya işveren vekili başta olmak üzere iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki faaliyetler hakkında bilgi sahibi çalışanların katıldığı ekip tarafından yürütülür. İhtiyaç hâlinde dışarıdan uzman desteği alınır.
© 2023 Yöntem Akademi. Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz materyal kullanılamaz, kullanıldığı taktirde yasal işlem başlatılır.
