İş sağlığı ve güvenliği; çalışanların işle bağlantılı tehlikelerden korunması, risklerin kaynağında kontrol edilmesi, sağlık gözetiminin yürütülmesi ve güvenli çalışma şartlarının sürdürülmesi için uygulanan çalışmaların bütünüdür.
Bu sistem yalnızca iş güvenliği uzmanı görevlendirilmesinden veya belirli evrakların hazırlanmasından oluşmaz. İşyerinin faaliyet alanı, tehlike sınıfı, çalışan sayısı, kullanılan ekipmanlar, kimyasal maddeler, çalışma düzeni ve çalışanların maruz kaldığı riskler birlikte değerlendirilir.
Etkili bir İSG sistemi üç temel soruya cevap verir:
İşyerinde çalışanlara zarar verecek tehlikeler nelerdir?
Bu tehlikelerin riske dönüşmesini engellemek için hangi önlemler alınmalıdır?
Alınan önlemlerin uygulandığı ve sürdürüldüğü nasıl takip edilecektir?
İş sağlığı ve güvenliğinin temel amacı, tehlike ortaya çıktıktan sonra sonuçlarını yönetmek değil, zarar meydana gelmeden önce riski kontrol altına almaktır.
Bu kapsamda yürütülen çalışmalar;
iş kazalarının önlenmesini,
meslek hastalıklarına yol açan maruziyetlerin azaltılmasını,
çalışanların sağlık gözetiminin düzenli yürütülmesini,
iş ekipmanlarının güvenli kullanılmasını,
acil durumlara hazırlık yapılmasını,
çalışanların görevlerine ilişkin riskler konusunda bilgilendirilmesini,
işyerindeki güvenlik tedbirlerinin kayıt altına alınmasını,
işverenin yasal yükümlülüklerini sistemli biçimde yerine getirmesini hedefler.
İSG çalışmalarının odağı yalnızca üretim tesisleri, şantiyeler veya ağır sanayi işletmeleri değildir. Ofisler, mağazalar, depolar, eğitim kurumları, apartman yönetimleri, sağlık kuruluşları, atölyeler ve hizmet işletmeleri de kendi faaliyetlerinden kaynaklanan risklere göre değerlendirilir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu sorumluluk, bir OSGB’den veya dışarıdan bir uzmandan hizmet alınmasıyla ortadan kalkmaz.
İşverenin temel görevleri şunlardır:
İşyerindeki tehlikeleri belirlemek ve risk değerlendirmesi yaptırmak.
Riskleri kaynağında ortadan kaldıracak veya kabul edilebilir seviyeye indirecek tedbirleri uygulamak.
Çalışanlara işe ve işyerine uygun iş sağlığı ve güvenliği eğitimi vermek.
Çalışanların sağlık gözetimini yürütmek.
Gerekli iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmelerini yapmak.
Acil durum planlarını hazırlamak, ekipleri görevlendirmek ve tatbikat düzenlemek.
İş ekipmanlarının kontrol ve bakım süreçlerini takip etmek.
İş kazası ve meslek hastalığı kayıtlarını tutmak ve gerekli bildirimleri yapmak.
Çalışanların görüşlerini almak ve katılımlarını sağlamak.
İSG profesyonellerinin görevlerini yerine getirmesi için gerekli zaman, çalışma alanı, bilgi ve araçları sağlamak.
İşveren ayrıca iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi tarafından yazılı olarak bildirilen mevzuata uygun tedbirleri değerlendirmek ve gerekli uygulamaları yürütmekle sorumludur.
İş sağlığı ve güvenliği süreci, birbirini tamamlayan idari, teknik ve sağlık odaklı çalışmalardan oluşur.
| Çalışma alanı | Temel kapsam |
|---|---|
| Risk değerlendirmesi | Tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilmesi ve kontrol tedbirlerinin planlanması |
| İş güvenliği uzmanlığı | Saha gözetimi, uygunsuzluk tespiti, öneri ve raporlama, çalışma planının takibi |
| İşyeri hekimliği | Sağlık gözetimi, işe giriş ve periyodik muayeneler, mesleki sağlık risklerinin değerlendirilmesi |
| Çalışan eğitimi | İşyerinin tehlike sınıfına, çalışanın görevine ve karşılaştığı risklere göre eğitim verilmesi |
| Acil durum yönetimi | Yangın, patlama, doğal afet, tahliye, ilk yardım ve diğer acil durum senaryolarının planlanması |
| İş kazası incelemesi | Kazanın nedenlerinin belirlenmesi ve tekrarını engelleyecek düzeltici faaliyetlerin oluşturulması |
| Kayıt ve dokümantasyon | Yıllık plan, değerlendirme raporu, eğitim kayıtları, sağlık kayıtları ve görevlendirme belgeleri |
| Çalışan katılımı | Çalışan temsilcilerinin belirlenmesi, görüşlerin alınması ve güvenlik süreçlerine katılım |
| Teknik kontroller | İş ekipmanlarının, elektrik tesisatının, kaldırma araçlarının ve basınçlı kapların kontrolü |
| İş hijyeni ölçümleri | Gürültü, toz, titreşim, aydınlatma, termal konfor ve kimyasal maruziyetlerin ölçülmesi |
Risk analizi, işyeri ortam ölçümleri ve periyodik kontroller, işyerindeki risk profiline göre planlanır. Her ölçüm ve kontrol, ilgili mevzuatta belirtilen yetkinlik veya yetkilendirme şartlarına uygun kişiler ve kuruluşlar tarafından gerçekleştirilir.
6331 sayılı Kanun, belirtilen istisnalar dışında kamu ve özel sektöre ait işyerlerini, işverenleri, işveren vekillerini ve çalışanları kapsar.
Çalışan sayısının az olması, işyerinin İSG yükümlülüklerini tamamen ortadan kaldırmaz. Bir çalışanın bulunduğu işyerinde de risk değerlendirmesi, çalışan eğitimi, sağlık gözetimi, acil durum hazırlığı ve gerekli profesyonel görevlendirmeler işyerinin özelliklerine göre yürütülür.
Kanunda silahlı kuvvetlerin belirli faaliyetleri, afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri, ev hizmetleri, yanında çalışan bulunmaksızın kendi adına mal veya hizmet üreten kişiler ile hükümlü ve tutuklulara yönelik bazı faaliyetler için kapsam istisnaları düzenlenmiştir. İşletmenin kapsamı değerlendirilirken faaliyet biçimi ve çalışan statüsü birlikte incelenmelidir.
Kapsamda bulunan bir işyerinde tek çalışan bulunması, işverenin sağlık ve güvenlik yükümlülüğünü kaldırmaz.
Ancak “İSG yükümlülüğü bulunması” ile “mutlaka OSGB’den hizmet alınması” aynı anlama gelmez. İşveren, hizmetleri mevzuatta tanımlanan yöntemlerden biriyle sağlar.
İşyerinin;
tehlike sınıfı,
çalışan sayısı,
faaliyet alanı,
iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi ihtiyacı,
sağlık gözetimi şartları birlikte değerlendirilerek uygun hizmet modeli belirlenir.
İşveren İSG hizmetlerini üç temel yöntemle yerine getirir.
İşyerinde gerekli belge ve yetkinliğe sahip iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi bulunuyorsa bu kişiler görevlendirilir. Görevlendirmeler, mevzuatta belirtilen süreler dikkate alınarak yapılır.
İşyerinde gerekli nitelikte personel bulunmadığında hizmetin tamamı veya bir bölümü Bakanlıkça yetkilendirilmiş OSGB’den ya da mevzuatta tanımlanan diğer yetkili sağlık ve güvenlik birimlerinden alınır.
OSGB ile çalışılması durumunda iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekli diğer personelin görevlendirme süreci İSG-KATİP üzerinden tamamlanır.
50’den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerlerinde işveren veya işveren vekili, Bakanlıkça belirlenen eğitimi tamamlaması ve gerekli şartları karşılaması hâlinde sağlık gözetimi dışındaki İSG hizmetlerini kendi işyerinde yürütebilir.
Çalışanların sağlık muayeneleri ve tıbbi tetkikleri bu uygulamanın dışında kalır. Sağlık gözetimi, yetkili sağlık hizmeti sunucuları üzerinden sağlanır.
İşyerleri esas faaliyetlerine göre az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli sınıfta yer alır. Tehlike sınıfı yalnızca hizmet bedelini değil, İSG sisteminin birçok unsurunu doğrudan etkiler.
Tehlike sınıfına göre;
uzman ve hekim çalışma süreleri,
eğitim süreleri ve tekrar dönemleri,
sağlık muayenelerinin sıklığı,
risk değerlendirmesinin yenilenme süresi,
acil durum ekiplerinin yapısı,
diğer sağlık personeli yükümlülüğü,
saha gözetiminin kapsamı,
bazı belge ve kontrol gereklilikleri değişir.
İşyerinin tehlike sınıfı, işyerinde yapılan bütün yan faaliyetlere göre değil, esas faaliyetin NACE koduna göre belirlenir. Fiili faaliyet ile kayıtlı NACE kodunun uyuşmaması, görevlendirme sürelerinin ve yükümlülüklerin yanlış hesaplanmasına yol açar.
Düzenli bir iş sağlığı ve güvenliği sistemi aşağıdaki sırayla oluşturulur.
SGK sicili, NACE kodu, tehlike sınıfı, çalışan sayısı, vardiya düzeni, lokasyonlar ve yürütülen işler incelenir.
İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekli durumlarda diğer sağlık personeli için aylık çalışma süreleri belirlenir.
Uzman, hekim ve diğer sağlık personeli sözleşmeleri sistem üzerinden tanımlanır ve tarafların onayıyla resmî görevlendirme tamamlanır.
İSG-KATİP onay süreci, yalnızca hizmet sözleşmesinin imzalanmasından ibaret değildir. Sistem üzerindeki onayların tamamlanması gerekir.
İşyerindeki çalışma alanları, makineler, kimyasallar, depolama düzeni, elektrik tesisatı, yangın tedbirleri, ergonomik şartlar ve çalışan davranışları incelenir.
Tespit edilen riskler önem derecesine göre sıralanır. Sorumlu kişiler, tamamlanma tarihleri ve kontrol yöntemleri belirlenir.
Çalışanların görevleri ve maruz kaldıkları riskler dikkate alınarak eğitim programı hazırlanır. Sağlık muayeneleri ve gerekli tetkikler işyeri hekimi tarafından planlanır.
Temel iş sağlığı ve güvenliği eğitimi, işyerinin gerçek risklerini kapsamalı ve çalışanların anlayacağı yöntemlerle uygulanmalıdır.
İSG sistemi tek seferlik belge hazırlama çalışması değildir. Saha kontrolleri, sağlık gözetimi, eğitimler, iş kazaları, ramak kala olaylar ve düzeltici faaliyetler düzenli olarak takip edilir.
| Kavram | Görevi |
|---|---|
| İş güvenliği uzmanı | İşyerindeki güvenlik risklerini inceler, tedbirleri belirler, saha gözetimi yapar ve işverene yazılı öneriler sunar |
| İşyeri hekimi | Çalışanların sağlık gözetimini yürütür, mesleki riskleri sağlık yönünden değerlendirir ve işe uygunluk süreçlerini yönetir |
| Diğer sağlık personeli | Mevzuatta belirtilen işyerlerinde işyeri hekimiyle birlikte sağlık gözetimi ve kayıt çalışmalarını destekler |
| OSGB | İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekli sağlık personelinin dışarıdan görevlendirilebildiği Bakanlıkça yetkilendirilmiş birimdir |
| İşveren | Tedbirlerin uygulanmasından, çalışma şartlarının güvenli hâle getirilmesinden ve İSG sisteminin işletilmesinden sorumludur |
İş güvenliği uzmanının görevlendirilmesi, işyeri hekimliği hizmetinin yerine geçtiği anlamına gelmez. Aynı şekilde OSGB ile sözleşme yapılması da işverenin tedbirleri uygulama sorumluluğunu devretmez.
Gerekli belgeler işyerinin faaliyet alanına ve yükümlülüklerine göre değişir. Temel kayıt düzeninde şu belgeler yer alır:
Risk değerlendirmesi
Acil durum planı
Tahliye krokileri
Destek elemanı görevlendirmeleri
Çalışan eğitim kayıtları
İşe giriş ve periyodik muayene kayıtları
Yıllık çalışma planı
Yıllık değerlendirme raporu
İSG-KATİP görevlendirme kayıtları
Onaylı defter
Saha tespit ve öneri raporları
İş kazası ve ramak kala kayıtları
Periyodik kontrol raporları
İş hijyeni ölçüm raporları
Kişisel koruyucu donanım teslim kayıtları
Çalışan temsilcisi görevlendirmeleri
Kurul tutanakları
Tatbikat kayıtları
Belgenin hazırlanmış olması tek başına yeterli değildir. Belgede belirtilen tedbirlerin sahada uygulanması, eksikliklerin kapatılması ve kayıtların güncel tutulması gerekir.
Risk değerlendirmesi yalnızca mevzuatta belirtilen yenileme süresi dolduğunda ele alınmaz.
Aşağıdaki durumlarda değerlendirme yeniden gözden geçirilir:
İşyerinin taşınması veya bina düzeninin değişmesi
Yeni makine, ekipman veya teknoloji kullanılması
Üretim yönteminin değişmesi
Yeni kimyasal maddelerin kullanıma alınması
İş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmesi
Ramak kala olayların önemli bir risk göstermesi
Çalışan sayısı veya organizasyon yapısının değişmesi
Ölçüm ve sağlık gözetimi sonuçlarının yeni bir tehlike ortaya koyması
Mevzuat değişikliğinin işyerini etkilemesi
Güncelleme sırasında yalnızca belgedeki tarih değiştirilmez. Yeni tehlikeler, mevcut kontrol tedbirleri ve uygulamadaki eksiklikler yeniden değerlendirilir.
OSGB ile çalışmak her işyeri için tek seçenek değildir. İşveren, gerekli nitelikteki personeli kendi çalışanları arasından görevlendirerek veya mevzuatta tanımlanan diğer yöntemleri kullanarak yükümlülüğünü yerine getirir.
OSGB modeli özellikle şu ihtiyaçların birlikte bulunduğu işletmelerde tercih edilir:
Uzman ve hekim görevlendirmesinin dışarıdan sağlanması
İSG-KATİP süreçlerinin takip edilmesi
Birden fazla lokasyonun yönetilmesi
Düzenli saha denetimi yapılması
Sağlık gözetimi programının kurulması
Eğitim ve kayıt süreçlerinin tek merkezden izlenmesi
Uzman veya hekim değişikliklerinde yeni görevlendirmenin planlanması
OSGB seçilirken yalnızca aylık hizmet bedeline bakılmamalıdır. Teklifte uzman ve hekim süreleri, ziyaret planı, sağlık hizmetleri, eğitimler, ölçümler, kontroller, raporlama yöntemi ve ek hizmetlerin ayrıca ücretlendirilip ücretlendirilmediği açıkça gösterilmelidir.
İşyerlerinde en sık karşılaşılan eksiklikler şunlardır:
İSG-KATİP sözleşmesinin onaylanmaması
Yanlış NACE kodu üzerinden tehlike sınıfı belirlenmesi
Risk değerlendirmesinin kopya metinlerle hazırlanması
Çalışanların görevlerine uygun eğitim verilmemesi
İşe giriş muayenesi tamamlanmadan çalışanın işe başlatılması
Saha tespitlerinin yalnızca dosyada tutulması
Periyodik kontrol sürelerinin takip edilmemesi
Acil durum ekiplerinin fiilen oluşturulmaması
Tatbikatların kayıt üzerinde bırakılması
İş kazalarının kök neden analizi yapılmadan kapatılması
Uzman veya hekim ayrıldıktan sonra yeni görevlendirmenin geciktirilmesi
OSGB sözleşmesinin bütün yasal sorumluluğu devrettiğinin düşünülmesi
Bu hataların önlenmesi için görev, sorumlu kişi, hedef tarih ve kapanış kanıtını içeren bir takip sistemi kullanılmalıdır.
İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin ihlali, eksikliğin türüne göre idari para cezasına ve diğer hukuki sonuçlara yol açar. Uygulanacak yaptırım; ihlal edilen maddeye, işyerinin tehlike sınıfına, çalışan sayısına ve aykırılığın devam süresine göre değişir.
Uzman veya hekim görevlendirmemek, risk değerlendirmesi yaptırmamak, çalışan eğitimi vermemek ve sağlık gözetimini yürütmemek aynı ceza tutarına tabi değildir.
Güncel yaptırımlar için 2026 iş güvenliği cezaları rehberi incelenmelidir.
Hizmet sağlayıcısı değerlendirilirken şu noktalar yazılı olarak kontrol edilmelidir:
Bakanlık yetki kaydı
Görevlendirilecek uzman ve hekimin belge sınıfı
Çalışan sayısına göre hesaplanan aylık süreler
Planlanan saha ziyaretleri
İSG-KATİP sözleşme ve onay süreci
Raporların işverene iletilme yöntemi
Tespit edilen eksikliklerin takip sistemi
Uzman veya hekim değişikliği prosedürü
Fiyata dâhil olan ve ayrıca ücretlendirilen çalışmalar
Kişisel sağlık verilerinin saklanma yöntemi
Birden fazla lokasyon için hizmet planı
Acil durumlarda iletişim ve müdahale düzeni
Teklifte yalnızca “İSG hizmeti” yazması yeterli değildir. Sunulacak hizmetlerin kapsamı, süresi, sorumluları ve raporlama yöntemi açık biçimde belirtilmelidir.
Yöntem Akademi, işyerinin çalışan sayısı, tehlike sınıfı, faaliyet alanı, lokasyonları ve mevcut İSG kayıtlarını inceleyerek hizmet planı oluşturur.
Süreç kapsamında;
görevlendirme ihtiyacı hesaplanır,
İSG-KATİP sözleşmeleri takip edilir,
saha inceleme planı hazırlanır,
sağlık gözetimi düzenlenir,
riskler ve uygunsuzluklar raporlanır,
eğitim ihtiyaçları belirlenir,
tamamlanması gereken teknik kontrol ve ölçümler planlanır,
kayıt ve takip düzeni oluşturulur.
İşletmenizin kapsamını ve aylık hizmet ihtiyacını belirlemek için Yöntem Akademi hizmet talep formu üzerinden ön değerlendirme başvurusu oluşturabilirsiniz.
İş sağlığı ve güvenliği, çalışanların işle bağlantılı tehlikelerden korunması, risklerin kontrol edilmesi, sağlık gözetiminin yürütülmesi ve güvenli çalışma şartlarının sürdürülmesi için uygulanan sistemdir.
6331 sayılı Kanun’da belirtilen istisnalar dışında çalışanı bulunan kamu ve özel sektör işyerleri İSG yükümlülüklerini yerine getirir. Yükümlülüğün kapsamı tehlike sınıfı, çalışan sayısı ve faaliyet alanına göre belirlenir.
Kapsamda bulunan bir işyerinde tek çalışan bulunması işverenin İSG yükümlülüğünü kaldırmaz. Ancak hizmetin OSGB’den alınması, işyerinden görevlendirme yapılması veya mevzuatta tanımlanan başka bir yöntemin kullanılması işyerinin şartlarına göre belirlenir.
Hayır. OSGB tek hizmet modeli değildir. İşveren gerekli nitelikteki çalışanlarını görevlendirir, yetkili birimden hizmet alır veya 50’den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerleri için düzenlenen şartları karşılayarak sağlık gözetimi dışındaki hizmetleri üstlenir.
Hayır. Dışarıdan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İşveren, bildirilen tedbirleri uygulamak ve güvenli çalışma şartlarını sağlamakla yükümlüdür.
Hayır. Risk değerlendirmesinde belirlenen tedbirlerin uygulanması, sorumluların atanması, tamamlanma tarihlerinin izlenmesi ve değişiklikler sonrasında belgenin güncellenmesi gerekir.
Uzman ve hekim hizmetlerinin saha gerektiren bölümleri işyerindeki çalışma şartları incelenerek yürütülür. Eğitimlerin uzaktan uygulanmasına ilişkin yöntem ve şartlar ise işyerinin tehlike sınıfına, çalışan sayısına ve eğitimin türüne göre ayrıca değerlendirilir.
Bedel; çalışan sayısı, tehlike sınıfı, uzman ve hekim çalışma süreleri, lokasyon sayısı, vardiya düzeni, sağlık gözetimi, eğitim, ölçüm, teknik kontrol ve raporlama kapsamına göre belirlenir.
© 2023 Yöntem Akademi. Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz materyal kullanılamaz, kullanıldığı taktirde yasal işlem başlatılır.
