Portör muayenesi, bulaşıcı bir hastalığı belirti göstermeden taşıyan kişilerin belirlenmesine yönelik muayene ve laboratuvar tetkiklerinin genel adıdır. Özellikle gıda üretimi, yemek servisi, konaklama ve insan bedeniyle doğrudan temas edilen hizmet alanlarında halk sağlığının korunması amacıyla uygulanmıştır.
Türkiye’de gıda ve belirli hizmet sektörlerinde çalışanlar için uygulanan rutin portör muayenesi zorunluluğu kaldırılmış, bunun yerine hijyen eğitimi zorunluluğu getirilmiştir. Ancak bu değişiklik, çalışanların sağlık muayenelerinin sona erdiği anlamına gelmez. Çalışanların işe giriş ve periyodik sağlık gözetimi devam eder; gerekli muayene ve tetkikleri çalışanın görevi, işyerindeki riskler ve tıbbi bulgular doğrultusunda işyeri hekimi belirler.
Portör, bir enfeksiyon etkenini taşıdığı hâlde hastalığa ilişkin belirgin şikâyet göstermeyen kişiyi ifade eder. Kişi kendisini sağlıklı hissederken taşıdığı bakteri, virüs veya paraziti başka insanlara aktarabilir.
Bu durum gıda sektöründe ayrı bir önem taşır. Gıdanın hazırlanması, işlenmesi, paketlenmesi veya servis edilmesi sırasında hijyen kurallarına uyulmaması, bulaşıcı etkenlerin çok sayıda tüketiciye ulaşmasına neden olur.
Portör muayenesi de taşıyıcılık durumunun araştırılmasına yönelik tıbbi değerlendirmeleri ifade eder. Bununla birlikte günümüzde “portör muayenesi” kavramı, eski mevzuattaki rutin test zorunluluğu ile güncel sağlık gözetimi uygulamalarının birbirine karıştırılmasına yol açmaktadır.
Gıda üretim yerleri ve sıhhi müesseselerde uygulanan klasik, rutin ve belirli aralıklarla tekrarlanan portör muayenesi genel zorunluluğu yürürlükten kaldırılmıştır.
1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda yapılan değişiklik ve 5 Temmuz 2013 tarihli Hijyen Eğitimi Yönetmeliği ile ilgili iş kollarında çalışanların portör muayenesi yaptırması yerine hijyen eğitimi alması esas alınmıştır.
Bu düzenlemenin doğru yorumu şöyledir:
Her gıda çalışanına aynı portör testlerinin uygulanması şeklindeki genel zorunluluk kaldırılmıştır.
Yönetmelik kapsamındaki çalışanların hijyen eğitimi alması zorunludur.
İşe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri devam eder.
İşyeri hekimi, işin risklerine göre gerekli tıbbi tetkikleri belirler.
Bulaşıcı hastalığı, ishali veya açık ve enfekte yarası bulunan çalışan işten uzaklaştırılır.
Çalışan, bulaştırıcılığın sona erdiğini tabip raporuyla belgeledikten sonra görevine döner.
Dolayısıyla “portör muayenesi tamamen yasaklandı” ifadesi de “bütün gıda çalışanlarına her yıl zorunlu portör testi yapılır” ifadesi de doğru değildir.
Günümüzde portör tetkikleri çalışanların yalnızca sektör adına bakılarak otomatik şekilde belirlenmez. İşyeri hekimi çalışanın görevini, gıda veya insan teması düzeyini, işyerindeki biyolojik riskleri, sağlık geçmişini, fizik muayene bulgularını ve risk değerlendirmesini birlikte inceler.
Taşıyıcılık araştırması şu durumlarda sağlık gözetimi planına alınır:
Çalışanda ishal, ateş, kusma veya enfeksiyon belirtisi bulunması
Gıda ile taşınan bir hastalıktan şüphelenilmesi
Aynı işletmede birden fazla çalışanda benzer şikâyet görülmesi
İşyerinde gıda kaynaklı hastalık vakası ortaya çıkması
Çalışanda açık veya enfekte yara bulunması
Tüberküloz başta olmak üzere bulaşıcı hastalık şüphesi oluşması
İşyeri hekiminin işe giriş muayenesinde tıbbi değerlendirme gerektiren bulgu tespit etmesi
Risk değerlendirmesinde özel bir biyolojik tehlikenin belirlenmesi
Yetkili kurumun salgın veya temas araştırması kapsamında inceleme istemesi
Burada belirleyici olan yalnızca çalışanın “gıda sektöründe” bulunması değildir. Çalışanın yaptığı iş ve bulaş riskinin niteliği esas alınır.
Yönetmelik, her hizmet işletmesini değil, halk sağlığı açısından hijyen riski taşıyan belirli iş kollarını kapsar.
| İş kolu | Kapsama giren işletme örnekleri |
|---|---|
| Gıda üretimi | Gıda fabrikaları, fırınlar, pastaneler, et ve süt ürünü işletmeleri, hazır yemek üretim tesisleri |
| Gıda perakendesi ve servisi | Restoranlar, kafeler, yemekhaneler, catering işletmeleri, marketler, büfeler, gıda satış noktaları |
| Su üretimi | İnsani tüketim amaçlı su ve doğal mineralli su üretim tesisleri |
| Konaklama | Oteller, moteller, pansiyonlar ve misafirhaneler |
| Kişisel bakım | Berberler, kuaförler, güzellik salonları, masaj salonları |
| Doğrudan beden teması bulunan hizmetler | Dövme ve piercing işletmeleri, hamamlar, saunalar ve kaplıcalar |
| Diğer iş kolları | İlgili komisyon tarafından hijyen eğitimi verilmesi uygun görülen faaliyetler |
Yönetmelik kapsamındaki işletmelerde, yetkili sistem üzerinden düzenlenen hijyen eğitimi belgesine sahip olmayan kişiler çalıştırılamaz. Bizzat çalışan işyeri sahipleri ve işletmeciler de eğitim yükümlülüğüne tabidir.
Yöntem Akademi’nin hijyen eğitimi hizmeti ve hijyen belgesi rehberi üzerinden eğitim kapsamı hakkında ayrıntılı bilgi alınabilir.
Portör muayenesi tek bir testin adı değildir. Klasik uygulamada farklı enfeksiyon ve taşıyıcılık risklerini araştıran muayene ve tetkiklerin oluşturduğu bir paket olarak kullanılmıştır.
Bu kapsamda bilinen başlıca değerlendirmeler şunlardır:
| Muayene veya tetkik | Değerlendirilen durum |
|---|---|
| Fizik muayene | Genel sağlık durumu, cilt lezyonları, açık veya enfekte yaralar |
| Dışkı incelemeleri | Bağırsak enfeksiyonları, parazitler ve gıda yoluyla bulaşan etkenler |
| Gaita kültürü | Belirli bakteriyel bağırsak enfeksiyonları |
| Boğaz veya burun örnekleri | Klinik olarak araştırılması gereken solunum yolu veya taşıyıcılık durumları |
| Akciğer değerlendirmesi | Tüberküloz şüphesi veya işyeri hekiminin belirlediği solunum sistemi riskleri |
| İlave kan ve laboratuvar testleri | Çalışanın sağlık geçmişi, belirtileri ve maruziyetleri doğrultusunda araştırılan hastalıklar |
Bu testlerin tamamı her çalışana uygulanmaz. Gıda çalışanları için ülke genelinde geçerli, değişmez ve herkese uygulanacak tek bir portör paketi bulunmaz.
İşyeri hekimi hangi tetkikin hangi çalışana uygulanacağını risk değerlendirmesi, işin niteliği, çalışanın kişisel özellikleri ve tıbbi muayene bulgularına göre belirler. İşe giriş sağlık raporu tetkikleri de aynı risk temelli yaklaşımla planlanır.
Hayır. Bu belgeler ve uygulamalar farklı amaçlara sahiptir.
| Uygulama | Amacı | Kim tarafından yürütülür? |
|---|---|---|
| Hijyen eğitimi | Çalışana bulaşma yollarını, temizlik kurallarını ve koruyucu uygulamaları öğretmek | Mevzuatta belirtilen eğitim ve belgelendirme sistemi |
| Portör tetkikleri | Belirli bir bulaşıcı hastalık veya taşıyıcılık durumunu araştırmak | Yetkili sağlık kuruluşu ve laboratuvar |
| İşe giriş sağlık muayenesi | Çalışanın yapacağı işe sağlık yönünden uygunluğunu değerlendirmek | İşyeri hekimi veya mevzuatta yetkilendirilen sağlık hizmet sunucusu |
| Periyodik muayene | Çalışanın sağlık durumunu çalışma süresi boyunca takip etmek | İşyeri hekimi |
| İşe dönüş raporu | Çalışmaya engel hastalığın iyileştiğini veya bulaştırıcılığın sona erdiğini belgelemek | Tabip veya uzman tabip |
Hijyen belgesinin bulunması, çalışanın bulaşıcı hastalık taşımadığını göstermez. Aynı şekilde laboratuvar sonuçlarının negatif çıkması da tek başına çalışanın yaptığı işe sağlık yönünden uygun olduğunu gösteren işe giriş raporu yerine geçmez.
İşe uygunluk kararı; fizik muayene, sağlık geçmişi, çalışma ortamındaki riskler ve gerekli tetkiklerin işyeri hekimi tarafından birlikte değerlendirilmesiyle verilir. Bu sürecin ayrıntıları işe giriş sağlık raporu rehberinde açıklanmıştır.
Hijyen Eğitimi Yönetmeliği’ne göre aşağıdaki durumlarda çalışan, iyileştiğini veya bulaştırıcılığın sona erdiğini raporla belgeleyene kadar yönetmelik kapsamındaki işyerlerinde çalışamaz:
Gıda ile taşınabilen hastalıklar
Gıda ile taşınan hastalığın taşıyıcısı olma durumu
İshal
Vücudun görünür bölümlerinde açık veya enfekte yara
Bulaşıcı deri enfeksiyonları
Halk sağlığı açısından risk oluşturan deri lezyonları
Verem
Hijyen kurallarına uyulmadığında halk sağlığı açısından risk oluşturan diğer bulaşıcı hastalıklar
Çalışan, hastalık durumu hakkında işverene bilgi vermekle yükümlüdür. İşveren ise hastalık belirtisi bulunan çalışanı gıda hazırlama, servis veya doğrudan insan teması gerektiren görevlerde çalıştırmamalıdır.
Çalışanın göreve dönüşü, hastalığın iyileştiğini veya bulaştırıcılığın sona erdiğini gösteren tabip ya da uzman tabip raporunun işverene sunulmasıyla gerçekleşir.
Gıda işletmelerinde yalnızca çalışanlardan dönemsel laboratuvar sonuçları istemek yeterli bir sağlık yönetimi oluşturmaz. Sağlık gözetiminin eğitim, bildirim, muayene ve kayıt süreçleriyle birlikte yürütülmesi gerekir.
Gıdayı hazırlayan, işleyen, paketleyen, taşıyan, depolayan ve servis eden çalışanlar ayrı değerlendirilmelidir. Ofis çalışanı ile doğrudan gıda teması bulunan mutfak çalışanına aynı tetkik planı uygulanmamalıdır.
Yönetmelik kapsamındaki çalışanların geçerli hijyen eğitimi belgeleri işe başlamadan önce kontrol edilmeli ve personel kayıtlarında saklanmalıdır.
Çalışanın görev tanımı, kullanacağı kimyasallar, sıcak ve soğuk ortam maruziyeti, vardiya düzeni, biyolojik riskler ve sağlık geçmişi işyeri hekimi tarafından değerlendirilmelidir.
Çalışanlar ishal, kusma, ateş, enfekte yara ve bulaşıcı hastalık belirtilerini yöneticilerine veya işyeri hekimine bildirmeleri gerektiği konusunda yazılı olarak bilgilendirilmelidir.
İnsan kaynakları birimi veya işletme yöneticisi standart bir laboratuvar paketi belirlememelidir. Tetkik istemi işyeri hekiminin tıbbi değerlendirmesine dayanmalıdır.
Bulaş riski taşıyan çalışan, gıda veya müşteri teması bulunmayan uygun bir göreve alınmalı ya da sağlık raporu süresince çalıştırılmamalıdır.
Çalışan yalnızca şikâyetlerinin geçtiğini beyan ederek eski görevine dönmemelidir. Yönetmelikte belirtilen çalışmaya engel hastalıklarda iyileşme veya bulaştırıcılığın sona ermesi raporla belgelenmelidir.
Laboratuvar sonuçları ve hastalık bilgileri özel nitelikli kişisel sağlık verisidir. İşletme yöneticilerine yalnızca görev açısından gerekli işe uygunluk veya kısıtlama bilgisi aktarılmalı, ayrıntılı tıbbi kayıtlar yetkisiz kişilerle paylaşılmamalıdır.
İşletmeler, sağlık gözetimi sürecini işyeri hekimi koordinasyonunda yürütmelidir.
Güncel mevzuatta tüm gıda ve hizmet sektörü çalışanlarına uygulanacak “üç ayda bir”, “altı ayda bir” veya “yılda bir” şeklinde genel bir portör testi periyodu bulunmaz.
İşe giriş ve periyodik sağlık muayenesinin temel aralıkları işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenir:
Az tehlikeli işyerlerinde en geç beş yılda bir
Tehlikeli işyerlerinde en geç üç yılda bir
Çok tehlikeli işyerlerinde en geç yılda bir
Bunlar sağlık muayenesinin azami tekrar aralıklarıdır. İşyeri hekimi çalışanın görevi, işyerindeki biyolojik riskler, hastalık belirtileri, salgın durumu ve sağlık geçmişi doğrultusunda muayene aralığını kısaltır ve gerekli tetkikleri daha erken ister.
Bu nedenle portör tetkiklerinin zamanı internetten alınan standart bir listeye göre değil, işyerinin sağlık gözetimi planına göre belirlenmelidir.
Sağlık gözetimi süreci öncelikle işyeri hekimi tarafından planlanır. İşyeri hekimi, çalışanın muayenesini gerçekleştirir ve gerekli laboratuvar veya görüntüleme tetkiklerini belirler.
Tetkikler, ilgili işlem için yetkili sağlık kuruluşları ve tıbbi laboratuvarlarda gerçekleştirilir. Çalışan sayısının yüksek olduğu işletmelerde numune alma ve diğer sağlık taramaları, mevzuata uygun mobil sağlık hizmetleri aracılığıyla işyerinde organize edilir.
Mobil sağlık hizmetinin sunulması, laboratuvar sonucunun tek başına işe uygunluk raporu olduğu anlamına gelmez. Sonuçlar işyeri hekimi tarafından çalışanın görevi ve sağlık durumu ile birlikte değerlendirilir.
İşe giriş muayenesi, periyodik sağlık muayenesi ve işyeri hekimi tarafından sağlık gözetimi kapsamında istenen tetkiklerin maliyeti işveren tarafından karşılanır. Sağlık gözetiminden doğan maliyet çalışana yansıtılamaz.
İş başvurusu yapan adaydan kendi imkânlarıyla standart bir portör paketi satın almasının istenmesi doğru bir sağlık gözetimi yöntemi değildir. Önce çalışanın yapacağı iş ve işyerindeki riskler belirlenmeli, ardından gerekli tetkikler yetkili hekim tarafından istenmelidir.
Gıda, konaklama veya doğrudan insan teması bulunan hizmet sektöründe faaliyet gösteren işverenler şu kontrolleri uygulamalıdır:
Çalışanların görev ve temas düzeylerini belirleyin.
Yönetmelik kapsamındaki çalışanların hijyen belgelerini kontrol edin.
İşe giriş sağlık muayenelerini görev başlamadan önce tamamlayın.
Tetkikleri işyeri hekiminin değerlendirmesine göre planlayın.
İshal, kusma, ateş ve enfekte yara bildirim prosedürü oluşturun.
Bulaş riski bulunan çalışanı uygun görevden uzaklaştırın.
İşe dönüşte iyileşme veya bulaştırıcılığın sona erdiğini gösteren raporu alın.
Sağlık kayıtlarını gizlilik kurallarına uygun saklayın.
Periyodik muayene tarihlerini takip edin.
Toplu sağlık organizasyonlarını yetkili hizmet sunucularıyla yürütün.
Gıda işletmelerindeki diğer riskler için gıda üretimi ve restoranlarda iş güvenliği rehberi incelenebilir.
Gıda üretim tesislerinde, restoranlarda, otellerde, yemekhanelerde ve doğrudan insan teması bulunan hizmet işletmelerinde sağlık gözetimi standart bir test paketi satın alınarak yönetilmez.
Yöntem Akademi; işletmenin faaliyet alanını, çalışanların görevlerini, tehlike sınıfını, biyolojik risklerini ve personel sayısını değerlendirerek işyeri hekimliği ve mobil sağlık organizasyonu oluşturur.
Hizmet kapsamında:
İşe giriş ve periyodik muayene planlaması
İşyeri hekimi değerlendirmesi
Göreve göre tetkik kapsamının belirlenmesi
İşyerinde toplu sağlık taraması organizasyonu
Sağlık kayıtlarının düzenlenmesi
Hijyen eğitimi planlaması
Denetim hazırlığı
Çalışmaya engel hastalıklarda işe dönüş sürecinin yönetilmesi birlikte yürütülür.
İşletmenize uygun sağlık gözetimi planı oluşturmak için Yöntem Akademi’nin işyeri hekimliği hizmeti ve mobil sağlık çözümlerinden yararlanabilirsiniz.
Tüm gıda ve hizmet sektörü çalışanlarına rutin olarak uygulanan genel portör muayenesi zorunluluğu kaldırılmıştır. Yönetmelik kapsamındaki çalışanlar için hijyen eğitimi zorunludur. İşe giriş ve periyodik sağlık gözetimi kapsamında gerekli tetkikleri işyeri hekimi belirler.
Hayır. Her çalışana uygulanacak sabit bir portör testi paketi bulunmaz. Çalışanın görevi, gıda ile temas düzeyi, işyerindeki biyolojik riskler ve tıbbi bulgular işyeri hekimi tarafından değerlendirilir.
Hijyen belgesi ile portör tetkikleri aynı amaca sahip değildir. Hijyen belgesi çalışanın eğitim aldığını gösterir. Tıbbi tetkikler ise belirli hastalık veya taşıyıcılık şüphesini araştırır.
Tek ve zorunlu bir test listesi bulunmaz. Fizik muayene, dışkı incelemeleri, kültür testleri, akciğer değerlendirmesi ve diğer laboratuvar tetkikleri işyeri hekiminin tıbbi kararına göre istenir.
Tüm çalışanlar için geçerli sabit bir portör testi süresi yoktur. Muayene ve tetkiklerin tekrarlanma zamanı işyerinin riskleri, çalışanın sağlık durumu ve işyeri hekiminin değerlendirmesiyle belirlenir.
Hayır. Gıda ile taşınabilen hastalığı bulunan, taşıyıcı durumda olan veya ishali bulunan çalışan, iyileştiğini ya da bulaştırıcılığın sona erdiğini raporla belgeleyene kadar yönetmelik kapsamındaki görevlerde çalıştırılamaz.
Açık veya enfekte yara bulaş riski oluşturuyorsa çalışan doğrudan gıda temasında çalıştırılmaz. Çalışanın durumu işyeri hekimi tarafından değerlendirilir ve gerekli görev kısıtlaması uygulanır.
Sağlık gözetimi kapsamında işyeri hekimi tarafından istenen muayene ve tetkiklerin maliyetini işveren karşılar. Bu maliyet çalışana yansıtılamaz.
Hayır. Laboratuvar sonucu yalnızca araştırılan hastalık veya taşıyıcılık durumu hakkında bilgi verir. Çalışanın işe uygunluk raporu, fizik muayene, sağlık geçmişi, görev riskleri ve tetkik sonuçlarının işyeri hekimi tarafından birlikte değerlendirilmesiyle düzenlenir.
© 2023 Yöntem Akademi. Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz materyal kullanılamaz, kullanıldığı taktirde yasal işlem başlatılır.
