Risk değerlendirmesi yalnızca iş güvenliği uzmanının hazırladığı bir rapor değildir. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği uyarınca çalışma, işveren tarafından oluşturulan bir ekip tarafından yürütülür. Bu ekipte işveren veya işveren vekili, işyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ile işyerindeki faaliyet ve tehlikeleri bilen çalışanlar yer alır.
Buradaki ekip yaklaşımının önemli bir nedeni vardır: İş güvenliği uzmanı mevzuat ve teknik riskler konusunda yetkin olsa da bir üretim hattındaki günlük çalışma alışkanlığını operatör kadar, kullanılan kimyasalın çalışan sağlığı üzerindeki etkisini işyeri hekimi kadar veya depo içerisindeki fiilî trafik düzenini o bölümde çalışan personel kadar yakından gözlemlemeyebilir.
Bu nedenle doğru risk değerlendirmesi; teknik İSG bilgisi ile işyerindeki gerçek çalışma deneyimini bir araya getirir.
İşyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, uygun değerlendirme yönteminin seçilmesi ve uygulanabilir kontrol tedbirlerinin oluşturulması için profesyonel desteğe ihtiyaç duyuyorsan Yöntem Akademi'nin risk analizi hizmeti kapsamında işyerine özel çalışma talep edebilirsin.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının güncel açıklamasına göre risk değerlendirmesi ekibinin temel yapısı şöyledir: işveren veya işveren vekili, işyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki farklı birimleri temsil eden, yapılan işler ile mevcut veya muhtemel tehlikeler konusunda bilgi sahibi çalışanlar.
Ancak yalnızca kişilerin isimlerini sıralamak yeterli değildir. Etkili bir değerlendirme için her ekip üyesinin sürece hangi bilgiyi taşıdığı önemlidir.
| Ekip üyesi | Risk değerlendirmesine temel katkısı |
|---|---|
| İşveren veya işveren vekili | İşyerinin organizasyonu, kaynakları, yatırımları ve alınacak tedbirlerin uygulanması konusunda karar sürecini yürütür. |
| İş güvenliği uzmanı | Tehlikelerin sistematik biçimde belirlenmesi, mevzuat gereklilikleri, teknik risklerin değerlendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin geliştirilmesine katkı sağlar. |
| İşyeri hekimi | Çalışma ortamındaki tehlikeler ile çalışan sağlığı arasındaki ilişkiyi, sağlık gözetimi sonuçlarını ve mesleki maruziyetleri değerlendirir. |
| Çalışan temsilcisi | Çalışanların sahadaki deneyimlerini, karşılaşılan tehlikeleri ve fiilî çalışma koşullarını değerlendirmeye taşır. |
| Destek elemanları | Yangın, tahliye, ilk yardım ve diğer acil durum görevlerinde edinilen saha bilgisini risk değerlendirmesine aktarır. |
| Birimleri ve yapılan işi bilen çalışanlar | Üretim, bakım, depo, lojistik veya diğer süreçlerde günlük çalışmadan kaynaklanan ve masa başından fark edilmesi zor tehlikelerin belirlenmesine katkı sağlar. |
Bu yapı sayesinde risk değerlendirmesi yalnızca mevzuat üzerinden hazırlanan teorik bir belge olmaktan çıkar; işyerinin gerçek çalışma koşullarını yansıtan bir önleme aracına dönüşür.
Hayır. Risk değerlendirmesinin yalnızca iş güvenliği uzmanı tarafından hazırlanması gerektiği düşüncesi doğru değildir.
İş güvenliği uzmanı risk değerlendirmesinin teknik açıdan en önemli aktörlerinden biridir; ancak mevzuat çalışmayı tek kişinin görevi olarak tanımlamaz. Risk değerlendirmesi işveren tarafından oluşturulan ekibin ortak çalışmasıdır.
Örneğin bir fabrikada uzman makine koruyucularının eksikliğini veya forklift-yaya trafiğinin oluşturduğu tehlikeyi tespit edebilir. Ancak bakım personeli makinenin hangi aşamada koruyucu devre dışı bırakılarak kullanıldığını, depo çalışanı forkliftin hangi saatlerde yoğun trafik oluşturduğunu, işyeri hekimi ise belirli bir maruziyetin sağlık gözetimi sonuçlarına nasıl yansıdığını gösterebilir.
Bu bilgiler bir araya getirilmediğinde teknik olarak düzgün görünen fakat sahadaki gerçek riskleri eksik bırakan bir doküman ortaya çıkar.
Risk değerlendirmesinin genel kapsamını, tehlikelerin nasıl ele alındığını ve kontrol tedbirlerinin nasıl oluşturulduğunu ayrıca incelemek için Risk Analizi Nedir? İşyerlerinde Risk Değerlendirmesi Rehberi içeriğine bakabilirsin.
Risk değerlendirmesi yaptırmak, işverenin iş sağlığı ve güvenliği konusundaki sorumluluğunu başka bir kişiye devretmesi anlamına gelmez.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, işyerinden personel görevlendirilmesi veya OSGB'den hizmet alınması durumunda dahi işverenin İSG yükümlülük ve sorumluluklarının devam ettiğini açıkça belirtmektedir.
Bunun pratik karşılığı şudur:
İş güvenliği uzmanı bir makine için koruyucu sistem kurulmasını önerebilir. Çalışan temsilcisi sahadaki mevcut problemi bildirebilir. Bakım sorumlusu teknik çözümü açıklayabilir. Ancak gerekli bütçenin ayrılması, çalışmanın planlanması ve önlemin hayata geçirilmesi işverenin yönetim sorumluluğu içerisinde kalır.
Dolayısıyla risk değerlendirmesindeki işveren katılımı yalnızca imza aşamasına indirgenmemelidir.
İş güvenliği uzmanı, değerlendirme sürecinin teknik İSG boyutunda görev alır.
Uzmanın katkısı; çalışma alanlarının incelenmesi, tehlikelerin belirlenmesi, mevcut önlemlerin değerlendirilmesi, risklerin analiz edilmesi, mevzuat gerekliliklerinin kontrol edilmesi ve riskleri azaltacak tedbirlerin geliştirilmesini kapsar.
Ancak burada önemli ayrım şudur:
İş güvenliği uzmanı süreci teknik açıdan yönlendirebilir; fakat işyerindeki diğer ekip üyelerinin saha bilgisinin yerine geçmez.
Örneğin kimyasal kullanılan bir proseste yalnızca güvenlik bilgi formlarının incelenmesi yeterli değildir. Maddenin nasıl taşındığı, hangi aşamada açık sisteme geçtiği, çalışanların hangi noktada maruz kaldığı ve mevcut havalandırmanın fiilî kullanım şekli de değerlendirilmelidir.
İşyerinin tehlike sınıfına uygun uzman görevlendirmesi ve düzenli saha İSG yönetimi için iş güvenliği uzmanlığı hizmetleri sayfası ayrıca incelenebilir.
Bazı tehlikelerin etkisi yalnızca saha gözlemiyle anlaşılamaz.
Gürültü, kimyasallar, toz, ergonomik zorlanma, biyolojik etkenler, gece çalışması veya tekrarlayan hareketler çalışan sağlığı üzerinde farklı sonuçlar oluşturur. İşyeri hekiminin sağlık gözetiminden elde ettiği veriler bu nedenle risk değerlendirmesine önemli bir sağlık boyutu kazandırır.
Örneğin belirli bir bölümde tekrarlayan işitme kaybı bulguları görülmesi, gürültü riskinin ve mevcut kontrol önlemlerinin yeniden incelenmesini gerektirir. Benzer şekilde çalışanlarda aynı işe bağlı kas-iskelet sistemi şikâyetlerinin yoğunlaşması ergonomik risklerin değerlendirilmesi açısından önemli bir göstergedir.
İşyeri hekiminin değerlendirmeye katılması, yalnızca meydana gelmiş sağlık sorunlarının kaydedilmesini değil, sağlık etkilerinin ortaya çıkmadan önce önlenmesini destekler.
Risk değerlendirmesinde en sık yapılan hatalardan biri, çalışanların yalnızca alınan önlemlere uyması gereken kişiler olarak görülmesidir.
Oysa çalışanlar, tehlikenin gerçekleştiği işin içerisindedir.
Bir makinenin hangi durumda sıkıştığını, hangi koruyucunun çalışma sırasında pratik olmadığı için devre dışı bırakıldığını, depoda hangi geçiş noktasının görüş açısını kapattığını veya hangi işin gerçekte prosedürde yazılandan farklı yapıldığını çoğu zaman sahadaki çalışan bilir.
Çalışan temsilcisi bu saha bilgisinin değerlendirme ekibine aktarılmasını sağlar. Yönetmelikte çalışan temsilcilerinin risk değerlendirmesi ekibi içerisinde açıkça sayılması da çalışan katılımının sürecin temel unsurlarından biri olduğunu gösterir.
Destek elemanları; işyerinde koruma, tahliye, yangınla mücadele, ilk yardım ve benzeri görevler için belirlenen çalışanlardır.
Bu kişiler özellikle acil durumlarla bağlantılı risklerin değerlendirilmesinde önemli saha bilgisine sahiptir.
Örneğin tahliye güzergâhının sürekli malzeme ile kapandığını, acil çıkış kapısının çalışma saatlerinde kullanımının zorlaştığını veya belirli bir üretim alanına ilk yardım müdahalesinin erişim nedeniyle gecikeceğini destek elemanları fark edebilir.
Risk değerlendirmesi ile acil durum yönetimi birbirinden farklı çalışmalar olsa da belirlenen tehlikeler arasında güçlü bir ilişki vardır. Bu nedenle destek elemanlarının sahadan getirdiği bilgi risk değerlendirmesinin gerçek çalışma koşullarını yansıtmasına katkı sağlar.
Yönetmelik, işyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde, yürütülen çalışmalar ve mevcut veya muhtemel tehlikeler konusunda bilgi sahibi çalışanların ekip içerisinde bulunmasını öngörür.
Bu hüküm özellikle büyük ve farklı operasyonların bulunduğu işletmeler açısından önemlidir.
Örneğin üretim, bakım, kalite kontrol, depo ve sevkiyat bölümleri bulunan bir işletmede yalnızca ofis çalışanlarının katıldığı değerlendirme yeterli saha bilgisini sağlayamaz.
Üretim çalışanı makine ve proses risklerini, bakım çalışanı enerji izolasyonu ve müdahale risklerini, depo personeli forklift ve istifleme tehlikelerini, kalite laboratuvarındaki çalışan ise kullanılan kimyasallar veya test ekipmanlarından kaynaklanan riskleri daha ayrıntılı aktarır.
Buradaki amaç gereksiz yere kalabalık bir ekip kurmak değil, işyerindeki önemli faaliyetlerin hiçbirini bilgisiz bırakmamaktır.
Risk değerlendirmesi ekibi için bütün işyerlerinde geçerli sabit bir kişi sayısı belirlenmemiştir.
Ekip büyüklüğü; işletmenin çalışan sayısı, bölüm sayısı, organizasyon yapısı ve yürütülen faaliyetlere göre değişir. Ancak ekip oluşturulurken mevzuatta sayılan kişilerin ve işyerindeki önemli süreçleri bilen çalışanların katılımı esas alınır.
Küçük bir ofis ile yüzlerce çalışanın bulunduğu, üretim, bakım, depo, laboratuvar ve sevkiyat operasyonlarının birlikte yürütüldüğü bir tesisin aynı sayıda ekip üyesine sahip olması beklenmez.
Bu nedenle doğru soru yalnızca “ekip kaç kişi olmalı?” değil, “işyerindeki bütün önemli risk alanları ekip içinde temsil ediliyor mu?” sorusudur.
Risk değerlendirmesi çalışmalarının koordinasyonu işveren tarafından gerçekleştirilebilir veya işveren ekip içerisinden bir kişiyi koordinasyon için görevlendirebilir. Yönetmelikte koordinasyon görevinin mutlaka iş güvenliği uzmanında olması gerektiğine ilişkin tek tip bir yapı bulunmaz.
Koordinatörün görevi ekip üyelerinin bilgi ve gözlemlerinin bir araya getirilmesini, saha incelemelerinin planlanmasını, gerekli verilerin toplanmasını ve çalışmanın düzenli ilerlemesini sağlamaktır.
Bu durum da risk değerlendirmesinin tek bir kişinin hazırladığı standart rapor değil, koordineli bir ekip çalışması olduğunu gösterir.
Evet. İşveren ihtiyaç duyduğunda risk değerlendirmesi ekibine destek amacıyla işyeri dışındaki kişi veya kuruluşlardan hizmet alabilir. Yönetmelik bu imkânı açıkça tanır.
Ancak dışarıdan profesyonel hizmet alınması iki yanlış anlama oluşturmamalıdır.
Birincisi, dışarıdan gelen uzmanın işyerindeki çalışanların ve bölüm sorumlularının saha bilgisinin yerine geçtiği düşünülmemelidir.
İkincisi, hizmet satın alınması işverenin İSG sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. ÇSGB de OSGB veya başka bir hizmet sunucusundan destek alınması durumunda işverenin yükümlülüklerinin devam ettiğini açıkça belirtmektedir.
Profesyonel hizmetin amacı işyerinin kendi ekibini devre dışı bırakmak değil; ekibin çalışmasını doğru yöntem, mevzuat bilgisi ve teknik uzmanlıkla desteklemektir.
Yöntem Akademi risk analizi hizmeti kapsamında işyerinin faaliyet alanını, tehlike sınıfını, çalışma alanlarını, ekipmanları ve saha koşullarını değerlendirerek işletmeye özel risk değerlendirmesi sürecini yürütür.
Bu konuda internetteki eski içerikler nedeniyle önemli bir karışıklık bulunuyor.
6331 sayılı Kanun'un iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmesine ilişkin hükümleri, 1 Ocak 2025 itibarıyla kamu kurumları ile 50'den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerleri bakımından da yürürlüğe girdi. Böylece daha önce görevlendirme yükümlülüğü ertelenmiş olan bu işyerleri de kapsam içerisine alındı.
Bununla birlikte 50'den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerlerinde özel bir uygulama bulunuyor. Bakanlıkça öngörülen eğitimi tamamlayan ve şartları sağlayan işveren veya işveren vekili, sağlık gözetimi dışındaki İSG hizmetlerini kendi işyerinde üstlenebilir. ÇSGB bu uygulamanın İSG-KATİP üzerinden kayıt altına alınması gerektiğini de belirtmektedir.
Dolayısıyla 2026 için doğru yaklaşım, eski erteleme dönemine ait bilgileri tekrar etmek yerine işyerinin tehlike sınıfı, çalışan sayısı ve İSG hizmetinin hangi yöntemle yürütüldüğünü birlikte değerlendirmektir.
Risk değerlendirmesinde ekip katılımı yalnızca teorik değildir; dokümantasyon aşamasına da yansır.
Risk değerlendirmesi dokümanında çalışmayı gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları yer alır. Dokümanın sayfaları numaralandırılır; çalışmayı gerçekleştiren kişiler her sayfayı paraflar ve son sayfayı imzalar.
Bu nedenle başka bir işyerine ait hazır bir risk analizi şablonunun yalnızca işyeri adı değiştirilerek kullanılması, ekip çalışması mantığıyla bağdaşmaz.
Risk değerlendirmesi işyerine özgü olmalıdır. Aynı sektördeki iki işletmede dahi bina yapısı, kullanılan ekipmanlar, prosesler, çalışan profili, vardiya düzeni, kimyasallar ve mevcut kontrol tedbirleri birbirinden farklıdır.
Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunduğu işyerlerinde her alt işveren, yürüttüğü işle ilgili risk değerlendirmesini yapar veya yaptırır.
Asıl işveren ise alt işverenlerin çalışmalarını denetler, koordinasyonu sağlar ve bu değerlendirmeleri kendi risk değerlendirmesiyle bütünleştirir. Alt işverenlerin ihtiyaç duyduğu ve asıl işverenin sorumluluk alanında bulunan bilgi ve belgeler de asıl işveren tarafından sağlanır.
Bu yapı özellikle inşaat, üretim, lojistik, bakım ve tesis yönetimi gibi aynı sahada birden fazla işverenin faaliyet gösterdiği işyerlerinde önem taşır.
Mevzuata uygun ekip kurmak yalnızca isimleri bir görevlendirme listesine yazmak anlamına gelmez.
Doğru ekip; yönetim yetkisini, İSG uzmanlığını, çalışan sağlığı bilgisini ve işyerinin gerçek saha deneyimini aynı masada toplamalıdır.
Örneğin yalnızca işveren ile iş güvenliği uzmanının katıldığı, üretim çalışanlarının görüşünün alınmadığı bir değerlendirmede günlük operasyon sırasında ortaya çıkan kritik davranışsal veya proses kaynaklı riskler gözden kaçabilir.
Benzer şekilde sadece çalışanların deneyimine dayanıp teknik mevzuat, maruziyet veya mühendislik kontrollerini değerlendirmemek de eksik sonuç verir.
En güçlü model; teknik uzmanlık + sağlık bilgisi + yönetim yetkisi + çalışan deneyimi + bölüm bilgisi birleşimidir.
Tehlike ile risk kavramlarının değerlendirme sırasında neden birbirinden ayrılması gerektiğini daha ayrıntılı incelemek için tehlike ve risk arasındaki fark içeriğine geçebilirsin.
Ekibin amacı yalnızca bir risk puanı tablosu hazırlamak değildir.
Asıl hedef; işyerinde çalışanlara zarar verebilecek tehlikeleri henüz kaza veya meslek hastalığı meydana gelmeden belirlemek, risklerin önceliğini ortaya koymak ve uygulanabilir kontrol tedbirleri geliştirmektir.
Bu nedenle iyi hazırlanmış bir risk değerlendirmesi şu sorulara açık yanıt vermelidir: İşyerinde hangi tehlike var? Kim etkileniyor? Mevcut önlemler yeterli mi? Hangi ek tedbir gerekiyor? Tedbiri kim uygulayacak? Uygulama tamamlandıktan sonra risk hangi seviyeye inecek?
Risk değerlendirmesinin saha incelemesinden dokümantasyona kadar hangi aşamalardan geçtiğini görmek için işyerinde risk analizi nasıl yapılır? rehberi incelenebilir.
Ekip içerisinde işyerini yakından tanıyan çalışanların bulunması zorunlu ve değerlidir; ancak yalnızca saha deneyimi mevzuata ve teknik gerekliliklere uygun bir değerlendirme oluşturmak için yeterli değildir.
Risk değerlendirmesinde doğru tehlikelerin belirlenmesi, uygun yöntemin seçilmesi, risklerin gerçekçi biçimde derecelendirilmesi, kontrol hiyerarşisinin uygulanması ve tedbirlerin ölçülebilir hâle getirilmesi teknik bilgi gerektirir.
Özellikle üretim tesisleri, depolar, kimyasal kullanılan işletmeler, makine yoğun çalışma alanları, yüksekten çalışma yapılan sahalar ve çok sayıda prosesin birlikte yürütüldüğü işletmelerde yüzeysel bir kontrol listesi gerçek risk seviyesini göstermez.
Yöntem Akademi'nin risk analizi ve risk değerlendirmesi hizmeti; işyerinin faaliyetleri ve saha koşulları üzerinden yürütülür. Amaç yalnızca mevzuat için bir dosya oluşturmak değil, işletmenin hangi risklere önce müdahale etmesi gerektiğini açık biçimde ortaya koymaktır.
Risk değerlendirmesini yalnızca iş güvenliği uzmanının hazırladığı bir evrak olarak görmek sürecin temel mantığını eksik bırakır.
Uzman teknik İSG bilgisini, işyeri hekimi sağlık verilerini, çalışan temsilcisi çalışanların deneyimini, bölüm çalışanları operasyon bilgisini ve işveren ise karar ile uygulama gücünü değerlendirmeye taşır.
Bu yapı sayesinde risk değerlendirmesi yalnızca denetimde gösterilecek bir belge değil; iş kazalarını ve mesleki riskleri oluşmadan önce kontrol altına almak için kullanılan işlevsel bir yönetim aracına dönüşür.
İşyerinin mevcut risk değerlendirmesinin güncelliğini, ekip yapısını veya saha koşullarına uygunluğunu kontrol ettirmek için Yöntem Akademi'nin risk analizi hizmeti üzerinden işletmenin faaliyet alanı, çalışan sayısı ve çalışma koşulları belirtilerek hizmet talebi oluşturulabilir.
Risk değerlendirmesi, işveren tarafından oluşturulan ekip tarafından gerçekleştirilir. Ekipte işveren veya vekili, işyerindeki İSG hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ile işyerindeki faaliyet ve tehlikeleri bilen çalışanlar yer alır.
Hayır. İş güvenliği uzmanı değerlendirmeye teknik katkı sağlar ancak risk değerlendirmesi mevzuatta ekip çalışması olarak düzenlenmiştir. Çalışanların, işverenin, çalışan temsilcisinin ve diğer ilgili ekip üyelerinin saha bilgisi değerlendirmeye dâhil edilir.
Mevzuatta bütün işyerleri için geçerli sabit bir ekip sayısı bulunmaz. Ekip yapısı işyerinin büyüklüğü, bölüm sayısı ve faaliyetleri doğrultusunda şekillenir; önemli iş süreçlerini ve tehlike kaynaklarını bilen çalışanların temsil edilmesi gerekir.
Evet. Çalışan temsilcileri İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında risk değerlendirmesi ekibinde açıkça yer alan gruplardan biridir.
İşveren risk değerlendirmesi ekibine destek amacıyla işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alabilir. Ancak profesyonel destek alınması işverenin sorumluluğunu veya işyerindeki gerekli ekip katılımını ortadan kaldırmaz.
Risk değerlendirmesi ekibi işveren tarafından oluşturulur. Çalışmanın koordinasyonunu işveren kendisi yürütebilir veya ekip içerisinden bir kişiyi görevlendirebilir.
Risk değerlendirmesini gerçekleştiren kişilerin bilgileri dokümanda yer alır. Dokümanın sayfaları numaralandırılır, çalışmayı gerçekleştiren kişiler tarafından her sayfası paraflanır ve son sayfası imzalanır.
Risk değerlendirmesinin yenilenme süresi işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenir. Ayrıca işyerinde riskleri etkileyen önemli değişiklikler meydana geldiğinde süre beklenmeden tamamen veya kısmen yenileme gerekir. Ayrıntılı süreler ve yenileme nedenleri için Risk Analizi Ne Zaman Yenilenir? içeriği incelenebilir.
© 2023 Yöntem Akademi. Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz materyal kullanılamaz, kullanıldığı taktirde yasal işlem başlatılır.
