Risk analizi yapılmaması; işyerindeki tehlikelerin sistematik biçimde belirlenmemesine, gerekli kontrol tedbirlerinin planlanmamasına ve işverenin 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki yükümlülüğünü ihlal etmesine neden olur.
Risk değerlendirmesi bulunmayan işyerine idari para cezası uygulanır. Eksiklik devam ettiğinde yaptırım her ay yeniden doğar. Çok tehlikeli sınıftaki belirli faaliyetlerde ise işin tamamen veya kısmen durdurulması söz konusudur. İş kazası ya da meslek hastalığı meydana geldiğinde risk değerlendirmesinin bulunmaması, işverenin önlem alma yükümlülüğü incelenirken temel bir eksiklik olarak değerlendirilir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında bulunan işyerlerinde işveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.
Bu yükümlülük;
İşyerinin az tehlikeli sınıfta bulunması veya yalnızca bir çalışanın istihdam edilmesi, risk değerlendirmesi yükümlülüğünü kaldırmaz. Kanunun kapsamı dışında bırakılan özel faaliyet ve hizmetler ise 6331 sayılı Kanun’un 2. maddesinde ayrıca düzenlenmiştir.
Mevzuattaki doğru ve kapsamlı kavram risk değerlendirmesidir. “Risk analizi” ifadesi günlük kullanımda aynı süreci anlatmak için kullanılır. Kavramların kapsamı ve uygulama aşamaları hakkında ayrıntılı bilgi için risk analizi nedir rehberi incelenebilir.
Risk değerlendirmesinin bulunmaması yalnızca evrak eksikliği değildir. İşyerindeki tehlikelerin tanımlanmasını, risklerin önceliklendirilmesini ve alınacak önlemlerin sorumlu kişilerle tarihlendirilmesini engelleyen temel bir yönetim eksikliğidir.
6331 sayılı Kanun’un 10. maddesine göre risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak işverenin yükümlülüğüdür. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde Kanun’un 26. maddesi uyarınca idari para cezası uygulanır.
2026 yılı için risk değerlendirmesi yapmamanın veya yaptırmamanın temel ceza tutarı 66.725 TL’dir. Eksiklik giderilmediğinde aykırılığın devam ettiği her ay için temel olarak 100.119 TL ceza uygulanır.
Bu rakamlar temel tutarlardır. İşyerinin;
Risk değerlendirmesi eksikliğiyle birlikte iş güvenliği uzmanı görevlendirmeme, işyeri hekimi bulundurmama, çalışan eğitimi vermeme veya acil durum planı hazırlamama gibi başka aykırılıklar da tespit edilirse her ihlal ayrı yaptırıma konu edilir.
Yıllara ve ihlal türlerine göre güncel rakamlar için 2026 iş güvenliği cezaları rehberi ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının idari para cezaları tablosu birlikte incelenmelidir.
Risk değerlendirmesinin bulunmaması her işyerinde doğrudan işin durdurulması anlamına gelmez. Ancak 6331 sayılı Kanun’un 25. maddesi belirli çok tehlikeli faaliyetler için açık bir yaptırım düzenler.
Risk değerlendirmesi hazırlanmamışsa;
Ayrıca faaliyet alanı ne olursa olsun işyerinde çalışanlar açısından hayati tehlike oluşturan bir durum tespit edildiğinde, tehlike giderilinceye kadar işyerinin ilgili bölümünde veya tamamında çalışma durdurulur.
İşin durması; üretim kaybı, teslimat gecikmesi, sözleşme yükümlülüklerinin aksaması ve sabit giderlerin devam etmesi anlamına gelir. Bu nedenle risk değerlendirmesinin eksikliği yalnızca idari yaptırım değil, doğrudan operasyonel kesinti riski taşır.
Risk değerlendirmesinin temel amacı, iş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmeden önce tehlikeleri belirlemek ve kontrol tedbirlerini kararlaştırmaktır.
Değerlendirme yapılmadığında;
| Tehlike kaynağı | Kontrolsüz kalan risk |
|---|---|
| Koruyucusu bulunmayan makineler | Sıkışma, kesilme ve uzuv kaybı |
| Uygunsuz elektrik tesisatı | Elektrik çarpması ve yangın |
| Forklift-yaya yolu kesişimi | Çarpma ve ezilme |
| Gürültü maruziyeti | İşitme kaybı |
| Toz ve kimyasal maruziyet | Solunum hastalıkları ve zehirlenme |
| Uygunsuz elle taşıma | Kas ve iskelet sistemi rahatsızlıkları |
| Yüksekte çalışma | Yüksekten düşme |
| Yanıcı ve parlayıcı maddeler | Yangın ve patlama |
Bu tehlikelerin işyerinde bulunması, kazanın kesin olarak gerçekleşeceği anlamına gelmez. Ancak tehlikeler tanımlanmadığında hangi önlemin öncelikle alınacağı, tedbirden kimin sorumlu olduğu ve işlemin hangi tarihte tamamlanacağı belirlenemez.
Örneğin yalnızca “forklift tehlikelidir” ifadesinin rapora yazılması yeterli değildir. Yaya yolunun ayrılması, bariyer kurulması, hız sınırının belirlenmesi, operatör yetkinliğinin kontrol edilmesi ve uygulama tarihinin yazılması gerekir.
Risklerin saha üzerinden nasıl belirlendiğini öğrenmek için işyerinde risk analizi nasıl yapılır içeriği incelenebilir.
İşveren, iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak, gerekli önlemleri almak, uygulamaları izlemek ve uygunsuzlukları gidermekle yükümlüdür. Risk değerlendirmesi bu yükümlülüğün temel bileşenlerinden biridir.
Bir iş kazası veya meslek hastalığı sonrasında;
Risk değerlendirmesinin bulunmaması, kusur oranını tek başına belirlemez. Kusur; olayın oluş şekli, alınan tedbirler, eğitim kayıtları, ekipman kontrolleri, çalışma talimatları ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir. Bununla birlikte risk değerlendirmesinin hiç hazırlanmamış olması, işverenin önleyici yükümlülükleri açısından temel bir mevzuat eksikliğidir.
İdari para cezası ödenmesi, iş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat taleplerini veya ceza soruşturmasını ortadan kaldırmaz. Her süreç kendi mevzuatı ve somut olayın delilleri üzerinden yürütülür.
İş kazaları ve meslek hastalıkları yalnızca yaralanan çalışanı etkilemez. Olay sonrasında üretim hattının durması, inceleme yapılması, ekipmanın onarılması ve görev dağılımının yeniden düzenlenmesi gerekir.
İşletmenin karşılaştığı sonuçlar şunlardır:
Kazanın kamuya, müşterilere veya iş ortaklarına yansıması hâlinde kurumsal itibar da doğrudan etkilenir. İş sağlığı ve güvenliği kayıtları, özellikle kurumsal tedarikçi değerlendirmelerinde ve saha denetimlerinde işletmenin yönetim yeterliliğini gösteren unsurlar arasında yer alır.
Bir dosyanın üzerinde “risk analizi” yazması, çalışmanın mevzuata uygun olduğu anlamına gelmez. İnternetten indirilen, başka bir işletmeden kopyalanan veya işyerinin gerçek koşullarını yansıtmayan belgeler koruyucu bir risk değerlendirmesi işlevi taşımaz.
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği uyarınca dokümanda en az şu bilgiler bulunmalıdır:
| Zorunlu unsur | Açıklama |
|---|---|
| İşyerinin bilgileri | Unvan, adres ve işveren bilgisi |
| Değerlendirme ekibi | Çalışmaya katılan kişilerin isim ve unvanları |
| Tarihler | Hazırlanma ve geçerlilik tarihi |
| Bölümler | İncelenen bölüm, faaliyet ve prosesler |
| Tehlikeler | Tespit edilen tehlike kaynakları |
| Riskler | Tehlikelerin doğuracağı sonuçlar |
| Kullanılan yöntem | 5x5 matris, Fine Kinney, FMEA veya seçilen diğer yöntem |
| Öncelik sırası | Hangi riskin önce kontrol edileceği |
| Kontrol tedbirleri | Alınacak düzeltici ve önleyici önlemler |
| Sorumlu ve termin | Önlemi uygulayacak kişi ve tamamlanma tarihi |
| Son risk seviyesi | Tedbir sonrasında kalan risk |
| İmza ve paraf | Ekip üyelerinin onayı |
Raporda belirlenen tedbirlerin uygulanmaması da ciddi bir eksikliktir. Risk değerlendirmesi, raporun imzalanmasıyla tamamlanan bir dosyalama çalışması değildir. Önlemlerin hayata geçirilmesi, sonuçların izlenmesi ve risk seviyesinin tekrar değerlendirilmesi gerekir. Yönetmelik, risk kontrol planlarının düzenli olarak izlenmesini ve aksayan yönlerin giderilmesini açıkça düzenler.
Gürültü, toz, kimyasal maruziyet, titreşim ve termal konfor gibi risklerin yalnızca gözlemle belirlenmesi yeterli değildir. Maruziyet düzeyinin tespiti için gerekli işyeri ortam ölçümleri yapılmalı; makine, kaldırma ekipmanı, elektrik ve basınçlı kap riskleri ise periyodik muayene ve kontroller üzerinden doğrulanmalıdır.
Risk değerlendirmesi yalnızca iş güvenliği uzmanının hazırlayıp işverene teslim ettiği bir rapor değildir. Yönetmeliğe göre çalışma, işverenin oluşturduğu ekip tarafından gerçekleştirilir.
Ekipte şu kişiler yer alır:
İşveren ihtiyaç duyduğunda işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alır. Dışarıdan hizmet alınması, risk değerlendirmesinin işyerine özgü hazırlanması ve çalışanların sürece katılması zorunluluğunu kaldırmaz. İşverenin tedbirleri uygulama ve denetleme sorumluluğu da devam eder.
Mevcut içerikte yer alan “diğer sağlık personeli risk analizini hazırlar” ifadesi bu nedenle kullanılmamalıdır. Diğer sağlık personeli, işyerindeki görevi kapsamında sağlık gözetimi süreçlerine katkı sunar; ancak Yönetmelik’te sayılan temel risk değerlendirmesi ekibi içinde ayrı bir zorunlu üye olarak düzenlenmemiştir.
Risk değerlendirmesi işyerinin tehlike sınıfına göre aşağıdaki azami sürelerde yenilenir:
| Tehlike sınıfı | En geç yenileme süresi |
|---|---|
| Çok tehlikeli | 2 yıl |
| Tehlikeli | 4 yıl |
| Az tehlikeli | 6 yıl |
Yukarıda belirtilen risk analizi yenileme süreleri, ile ilgili bu sürelerin dolması beklenmeden yenileme yapılmasını gerektiren durumlar da vardır:
Değişiklik yalnızca belirli bir bölümü etkiliyorsa ilgili bölüm kısmen yenilenir. İşyerinin tamamını etkileyen değişikliklerde bütün değerlendirme gözden geçirilir.
Yeni bir çalışanın işe başlaması tek başına bütün raporun yenilenmesini gerektirmez. Yeni görev, vardiya düzeni, kullanılan ekipman, çalışan profili veya maruziyet koşulu riskleri değiştiriyorsa ilgili faaliyet yeniden değerlendirilir.
Risk değerlendirmesi bulunmayan veya mevcut dokümanı güncelliğini kaybeden bir işyerinde süreç gecikmeden başlatılmalıdır.
İzlenecek temel yol şöyledir:
Hazırlanan raporun amacı yalnızca denetimde gösterilecek bir belge üretmek değildir. Rapor, hangi riskin hangi yöntemle ve hangi tarihe kadar kontrol altına alınacağını gösteren uygulanabilir bir aksiyon planı olmalıdır.
Yöntem Akademi, risk analizi çalışmalarını işyerinin faaliyet alanı, NACE kodu, tehlike sınıfı, çalışan sayısı, kullanılan ekipmanlar ve saha koşulları üzerinden planlar.
Hizmet kapsamında;
İşletmeye özgü, sahada uygulanabilir ve mevzuat şartlarını karşılayan bir çalışma için Yöntem Akademi risk analizi hizmeti sayfasından hizmet kapsamı incelenebilir.
2026 yılında risk değerlendirmesi yapmamanın veya yaptırmamanın temel cezası 66.725 TL’dir. Eksiklik devam ettiğinde aykırılığın sürdüğü her ay için 100.119 TL temel ceza uygulanır. Kesin tutar, işyerinin çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre belirlenir.
Her işyeri doğrudan kapatılmaz. Çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan veya büyük endüstriyel kaza riski bulunan işyerlerinde risk değerlendirmesi yoksa iş durdurulur. Hayati tehlike tespit edilen diğer işyerlerinde de tehlikeden etkilenen bölümde veya işyerinin tamamında çalışma durdurulur.
Evet. 6331 sayılı Kanun kapsamındaki az tehlikeli işyerlerinde de risk değerlendirmesi zorunludur. Tehlike sınıfı yükümlülüğü kaldırmaz; yenileme süresini ve İSG uygulamalarının kapsamını etkiler.
Hayır. Risk değerlendirmesi işverenin oluşturduğu ekip tarafından gerçekleştirilir. Ekipte işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve faaliyetleri bilen çalışanlar yer alır.
Hazır şablon, işyerinin gerçek tehlikelerini ve çalışma koşullarını yansıtmıyorsa geçerli bir risk değerlendirmesi niteliği taşımaz. Değerlendirmenin saha incelemesine, gerçek ekipmanlara, kullanılan maddelere, çalışan maruziyetlerine ve iş süreçlerine dayanması gerekir.
Yenileme süresi dolmuş doküman güncel risk değerlendirmesi şartını karşılamaz. Çok tehlikeli işyerlerinde iki, tehlikeli işyerlerinde dört ve az tehlikeli işyerlerinde altı yıllık azami süreler aşılmamalıdır.
Risk değerlendirmesi raporu rutin olarak herhangi bir kuruma onaylatılmaz. Ekip tarafından paraflanıp imzalanır, işyerinde saklanır ve denetim sırasında yetkili kişilere sunulur.
Hayır. Raporun hazırlanması, işverenin iş sağlığı ve güvenliğini sağlama sorumluluğunu kaldırmaz. Belirlenen tedbirlerin uygulanması, izlenmesi ve uygunsuzlukların giderilmesi işverenin yükümlülüğüdür.
© 2023 Yöntem Akademi. Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz materyal kullanılamaz, kullanıldığı taktirde yasal işlem başlatılır.
